Michel FOUCAULT (\u00d6ZG\u00dcRCE \u0130\u00e7in \u00d6zetleyen: Resul UZAR)<\/p>\n\n\n\n
Foucault, ceza sistemlerinin tarihi s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde “daha insani” hale gelip gelmedi\u011fi sorusunun pe\u015fine d\u00fc\u015fer. \u00c7\u0131kar\u0131m\u0131; durumun hi\u00e7 de g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi \u201cilerici veya \u015fefkatli\u201d hale gelinmedi\u011fi, sadece \u201diktidar\u0131n bedeni kontrol etme y\u00f6ntemini de\u011fi\u015ftirdi\u011fi\u201d sonucuna ula\u015f\u0131r. Foucault \u2018ya g\u00f6re Orta \u00c7a\u011f’dan modern d\u00f6neme ge\u00e7i\u015fte insani bir ilerleme ya\u015fanmam\u0131\u015f, iktidar\u0131n teknolojisi de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Eski iktidar bedenleri yok edeny\u0131k\u0131c\u0131 bir g\u00fc\u00e7t\u00fcr; modern iktidar ise bedenleri \u00fcreten, e\u011fiten, g\u00f6zetleyen ve onlar\u0131 sistem i\u00e7in kullan\u0131\u015fl\u0131 ve uysal k\u0131lan \u00e7ok daha sinsi, g\u00f6r\u00fcnmez ve her yere s\u0131zm\u0131\u015f bir disiplin a\u011f\u0131d\u0131r. <\/p>\n\n\n\n
Foucault, tezinde bir yandan ya\u015fanan fiziksel vah\u015feti de\u015fifre eden etki g\u00fcc\u00fc y\u00fcksek somut vakalara odaklan\u0131rken di\u011fer yandan \u00f6zg\u00fcr sand\u0131\u011f\u0131m\u0131z modern d\u00fcnyadaki g\u00f6r\u00fcnmez parmakl\u0131klar\u0131n felsefi tasvirini vurgulamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u201cHapishanenin Do\u011fu\u015fu\u201d, g\u00fc\u00e7, iktidar ve kontrol mekanizmalar\u0131n\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc g\u00f6zlemleyebilece\u011fimiz en etkili sosyolojik ve felsefi metinlerden biridir. Foucault, iddialar\u0131n\u0131 kitab\u0131n\u0131n d\u00f6rt ana b\u00f6l\u00fcm\u00fcne yayar<\/p>\n\n\n\n
1757 y\u0131l\u0131nda Kral XV. Louis \u2019ye suikast giri\u015fiminde bulunan Robert-Fran\u00e7ois Damiens, Paris\u2019in merkezindeki bir meydanda halk\u0131n g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde cezaland\u0131r\u0131l\u0131r. Maruz kald\u0131\u011f\u0131 korkun\u00e7, vah\u015fi ve saatler s\u00fcren par\u00e7alanma olay\u0131, monar\u015fik g\u00fcc\u00fcn beden \u00fczerindeki mutlak vah\u015fetini anlat\u0131r. \u00d6nce su\u00e7u i\u015flemeye kalkan el k\u00fck\u00fcrtle yak\u0131l\u0131r. Ard\u0131ndan g\u00f6\u011fs\u00fc, kollar\u0131 ve bacaklar\u0131 kerpetenlerle par\u00e7alan\u0131r ve yaralar\u0131na eritilmi\u015f kur\u015fun, kaynar ya\u011f ve k\u0131zg\u0131n re\u00e7ine d\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u0130nfaz\u0131n en deh\u015fet verici an\u0131 ise par\u00e7alama a\u015famas\u0131d\u0131r: Damiens\u2019in d\u00f6rt uzvuna d\u00f6rt g\u00fc\u00e7l\u00fc at ba\u011flan\u0131r ve atlar z\u0131t y\u00f6nlere do\u011fru k\u0131rba\u00e7lan\u0131r. Atlar adam\u0131 bir t\u00fcrl\u00fc par\u00e7alayamaz. Cellatlar atlar\u0131 art\u0131r\u0131r, yine ba\u015faramazlar. Sonunda mahkemenin izniyle cellat, kemikleri ve kaslar\u0131 eklem yerlerinden baltayla kesmek zorunda kal\u0131r, ancak o zaman atlar uzuvlar\u0131 koparabilir. Damiens iki baca\u011f\u0131 ve bir kolu kopmu\u015f halde, sadece g\u00f6vdesi kalm\u0131\u015fken h\u00e2l\u00e2 nefes almaktad\u0131r. Bu vah\u015fet sadizm de\u011fil, titiz bir hukuk rit\u00fcelidir. Kral\u0131n zedelenen otoritesi, su\u00e7lunun eti par\u00e7alanarak halka fiziki olarak yeniden g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n
18. y\u00fczy\u0131l \u00f6ncesi Avrupa\u2019s\u0131nda su\u00e7, sadece yasalar\u0131n \u00e7i\u011fnenmesi de\u011fil, do\u011frudan kral\u0131n egemenli\u011fine ve \u015ferefine y\u00f6nelik bir sald\u0131r\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Yasa kral\u0131n iradesi demektir; dolay\u0131s\u0131yla bir su\u00e7 i\u015flendi\u011finde kral\u0131n g\u00fcc\u00fc zedelenmi\u015f olur. Ceza, kral\u0131n sars\u0131lan g\u00fcc\u00fcn\u00fc halka yeniden il\u00e2n etme t\u00f6renidir. O halde bu \u00f6ncelikle beden merkezli olmal\u0131d\u0131r: su\u00e7lunun can\u0131, kan\u0131 ve eti \u00fczerinde fiziki i\u015fkence, k\u0131rba\u00e7lama, damgalama \u015feklinde a\u00e7\u0131k alanda uygulan\u0131r, krala kar\u015f\u0131 gelmenin bedeli g\u00f6sterilir. \u0130\u015fkence sadece bir fiziksel ac\u0131 \u00e7ektirme y\u00f6ntemi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda gizli y\u00fcr\u00fct\u00fclen mahkeme s\u00fcrecinin halk \u00f6n\u00fcnde do\u011frulanmas\u0131d\u0131r. Adaletin tecelli etti\u011finin en a\u00e7\u0131k kan\u0131t\u0131 ise su\u00e7lunun ac\u0131 i\u00e7inde att\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar ve dayan\u0131lmaz \u0131st\u0131raplar sonunda yapt\u0131\u011f\u0131 itiraflard\u0131r. B\u00f6ylece kral\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc ve adaletinin ne kadar yak\u0131nda oldu\u011funu herkes her infazda bir daha idrak eder. \u0130nfazlar meydanlarda, binlerce insan\u0131n g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde g\u00f6rkemli bir tiyatro sahnesi gibi sergilenir, bundan ama\u00e7 izleyicilerin kalbine mutlak bir korku salmak ve kral\u0131n gazab\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131r tan\u0131mayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektir. <\/p>\n\n\n\n
Damiens\u2019in canl\u0131 canl\u0131 par\u00e7alanmas\u0131ndan sadece 80 y\u0131l ge\u00e7mi\u015ftir. Bu defa Foucault, Paris\u2019te 1837\u2019de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren \u201cGen\u00e7 Mahk\u00fbmlar Evi\u201c denen gen\u00e7 su\u00e7lular hapishanesinin i\u00e7 t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcne dikkat \u00e7eker; Faucher Karde\u015flerin “Zaman \u00c7izelgesi”.<\/p>\n\n\n\n
Vah\u015fetin ve deh\u015fetin yerini so\u011fuk ve mekanik d\u00fczen al\u0131r. T\u00fcm detaylar\u0131 i\u00e7eren hapishanenin i\u00e7 disiplini inceden inceye belletilir.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcn 18. maddesi: “Sabah 05:00. Mahk\u00fbmlar uyanacak, sessizce giyineceklerdir. Gardiyan kap\u0131y\u0131 a\u00e7t\u0131\u011f\u0131nda iki\u015ferli s\u0131ra halinde at\u00f6lyeye y\u00fcr\u00fcyeceklerdir.”<\/em><\/p>\n\n\n\n T\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcn 20. maddesi: “06:00’da i\u015f ba\u015flayacakt\u0131r. \u0130\u015f\u00e7ilerin birbiriyle konu\u015fmas\u0131, f\u0131s\u0131lda\u015fmas\u0131 ya da g\u00f6z temas\u0131 kurmas\u0131 kesinlikle yasakt\u0131r.”<\/em>Yemek saatleri, dua saatleri, okuma saatleri hepsi 15 dakikal\u0131k hassas dilimlere b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Foucault, iki sahne aras\u0131ndaki k\u00f6kl\u00fc d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn ne oldu\u011fu sorusunu ortaya atar. Kitapta bunun izini s\u00fcrer. Teorik altyap\u0131y\u0131 kurmak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 sars\u0131c\u0131, kan dondurucu ve zihin a\u00e7\u0131c\u0131 tarihsel \u00f6rnekler, g\u00fcc\u00fcn de\u011fi\u015fimini \u00e7\u0131plak bir \u015fekilde g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serer. <\/p>\n\n\n\n Seksen y\u0131lda cezaland\u0131rma y\u00f6ntemi, ac\u0131 vererek k\u0131sa s\u00fcrede bedeni par\u00e7alara ay\u0131ran kesici aletlerden, zaman i\u00e7inde bedeni eriten sessiz bir saate evrilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Foucault, bu halka a\u00e7\u0131k vah\u015fet g\u00f6sterilerinin zamanla iktidarlar i\u00e7in tehlikeli olmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. \u0130nfaz meydanlarda her zaman kral\u0131n zaferiyle sonu\u00e7lanmaz. Halk\u0131n infaz edilecek su\u00e7luyla duyguda\u015fl\u0131k kurmas\u0131, onu bir kahraman veya ma\u011fdur olarak g\u00f6rmeye ba\u015flamas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilemez. \u0130nfaz anlar\u0131nda kalabal\u0131klar galeyana gelip cellatlara sald\u0131rabilir ve bazen de ayaklanmaya engel olunamaz. Kral\u0131n halk\u0131n g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde kontrol\u00fc kaybetme riskini do\u011furan beden \u00fczerindeki bu “g\u00f6rkemli ve kontrols\u00fcz” \u015fiddetin te\u015fhiri yoluyla cayd\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k tiyatrosunun art\u0131k s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru, Ayd\u0131nlanma d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri ve hukuk\u00e7ular (Beccaria gibi) isyan bayra\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7arak ceza sisteminin vah\u015fetine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Bu d\u00f6nem “insanile\u015fme” d\u00f6nemi olarak adland\u0131r\u0131lsa da Foucault bu s\u00fcreci cezaland\u0131rma y\u00f6ntemlerini “iktidar\u0131n daha ekonomik ve daha verimli hale getirme \u00e7abas\u0131” olarak okur.<\/p>\n\n\n\n Reformcular\u0131n derdi asl\u0131nda su\u00e7lulara ac\u0131mak ya da onlar\u0131 sevmek de\u011fil; mevcut ceza sisteminin \u00e7ok d\u00fczensiz, feodal, keyfi ve verimsiz olmas\u0131d\u0131r. Sorun kral\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olmas\u0131na ra\u011fmen her yere ula\u015fam\u0131yor olmas\u0131; su\u00e7lar\u0131n \u00e7o\u011funun ya cezas\u0131z kal\u0131yor ya da k\u00fc\u00e7\u00fck su\u00e7lara \u00e7ok a\u011f\u0131r cezalar veriliyor olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Reformun temel amac\u0131, cezay\u0131 “daha az vah\u015fi ama daha ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz” k\u0131lmakt\u0131r. G\u00fc\u00e7, tepeden inen y\u0131k\u0131c\u0131 bir y\u0131ld\u0131r\u0131m olmaktan \u00e7\u0131kmal\u0131, topluma homojen bir \u015fekilde yay\u0131lan, herkesi ve her an\u0131 kapsayan g\u00f6r\u00fcnmez bir a\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015fmelidir.<\/p>\n\n\n\n Yeni ceza mant\u0131\u011f\u0131nda art\u0131k hedef su\u00e7lunun bedeni ve eti de\u011fil, onun ruhu, iradesi, bilinci ve al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131d\u0131r. G\u00f6r\u00fcn\u00fcrde ve s\u00f6zde ama\u00e7 bedeni par\u00e7alamak de\u011fil, onu yeniden e\u011fitmek ve faydal\u0131 bir vatanda\u015fa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmektir. Su\u00e7 art\u0131k krala bir hakaret de\u011fil, toplumsal s\u00f6zle\u015fmeye yap\u0131lm\u0131\u015f bir haks\u0131zl\u0131kt\u0131r. Ceza da buna uygun olarak bir mekanizma haline gelmelidir. Su\u00e7 i\u015fleyen ki\u015fi, toplumun g\u00f6z\u00fcnde “kamu mal\u0131na zarar veren” ve bunun bedelini eme\u011fiyle \u00f6deyen bir nesneye d\u00f6n\u00fc\u015fmelidir.<\/p>\n\n\n\n Ayd\u0131nlanma d\u00f6nemi reformcular\u0131n\u0131n hayal etti\u011fi \u015fey bug\u00fcnk\u00fc anlamda kapal\u0131, karanl\u0131k hapishaneler zinciri de\u011fildir. Su\u00e7lular\u0131n topluma a\u00e7\u0131k alanlarda, yollar\u0131 temizleyerek veya kamu binalar\u0131 in\u015fa ederek cezalar\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi, herkesin ibret alaca\u011f\u0131 \u015feffaf bir cezaland\u0131rma sahnesi kurgulam\u0131\u015flard\u0131r. Su\u00e7un t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re ironik ve tiyatral cezalar tasarlam\u0131\u015flard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n Bir ki\u015finin mal\u0131n\u0131 \u00e7alan h\u0131rs\u0131z, toplum i\u00e7inde elleri arkas\u0131ndan ba\u011fl\u0131 \u015fekilde, g\u00f6\u011fs\u00fcnde “H\u0131rs\u0131z” yazan bir levhayla yollar\u0131 s\u00fcp\u00fcrmek zorundad\u0131r. Tembellik yapan veya \u00e7al\u0131\u015fmayan biri, kamu binalar\u0131n\u0131n in\u015faat\u0131nda prangaya vurulur ve herkes onun \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 izler. Katiller ise cinayeti i\u015fledikleri yerin tam \u00f6n\u00fcnde, ba\u015flar\u0131na siyah bir \u00e7uval ge\u00e7irilerek (kendi su\u00e7lar\u0131n\u0131n karanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 simgelesin diye) te\u015fhir edilir. B\u00f6ylece su\u00e7lunun bedeni bir “ders kitab\u0131na” d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmek istenmi\u015ftir. Yoldan ge\u00e7en bir \u00e7ocuk sokak temizleyen h\u0131rs\u0131z\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde, su\u00e7un bedelini zihnine kaz\u0131yacakt\u0131r. Ancak bu \u015feffaf “kamusal tiyatro” fikri h\u0131zla terk edilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc halk su\u00e7lulara ac\u0131maya ba\u015flar. Ve yeni bir y\u00f6ntem bulunur; her \u015feyi halktan gizleyen kapal\u0131 kurumlar.<\/p>\n\n\n\n Foucault, kitab\u0131n bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde bizi 1840 y\u0131l\u0131na Fransa\u2019daki Mettray \u00c7ocuk Islah Kolonisi\u2019ne g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Mettray, hapishane mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n topluma yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 en kusursuz laboratuvard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu kolonideki \u00e7ocuklar askeri bir hiyerar\u015fiyle y\u00f6netilir. \u00c7ocuklar 5\u2019erli gruplara ayr\u0131l\u0131r ve ba\u015flar\u0131nda bir “\u015fef \u00e7ocuk” olur. Sabahlar\u0131 trompet sesiyle uyan\u0131r, kiliseye rap rap ad\u0131mlarla y\u00fcr\u00fcr, tarlada komutla \u00e7apa vururlar. Buras\u0131 bir hapishane de\u011fil; bir okul ve \u00e7iftliktir. En k\u00fc\u00e7\u00fck bir kural ihlalinde su\u00e7lu \u00e7ocuk tecrit h\u00fccresine kapat\u0131l\u0131r. Kurumu ziyaret eden bir g\u00f6zlemci raporunda \u015f\u00f6yle yazar: “Burada parmakl\u0131klar yok, duvarlar yok ama \u00e7ocuklar g\u00f6r\u00fcnmez bir disiplin duvar\u0131n\u0131n i\u00e7inde ya\u015f\u0131yorlar.<\/em>\u201c Foucault\u2019ya g\u00f6re <\/strong>Mettray, modern toplumun prototipidir. \u201cOkul, yetimhane ve hastaneler nas\u0131l birer \u2018hafifletilmi\u015f hapishane\u2019 olabilir?\u201d sorusuna a\u00e7\u0131k bir yan\u0131tt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Foucault kitab\u0131n bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde hapishanenin tek ba\u015f\u0131na g\u00f6kten inmedi\u011fini; ordu, okul, fabrika ve hastanelerle birlikte geli\u015fen “disiplin” ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi yeni bir iktidar teknolojisinin \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu anlat\u0131r. Modern iktidar art\u0131k “\u00f6ld\u00fcren ve yok eden” de\u011fil, “bi\u00e7imlendiren, \u00fcreten ve uysalla\u015ft\u0131ran” bir g\u00fc\u00e7t\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Disiplin insan bedenini par\u00e7alamaz; aksine onu bir makine gibi i\u015fler. Ekonomik olarak daha g\u00fc\u00e7l\u00fc, siyasi olarak daha itaatk\u00e2r hale getirmeyi ama\u00e7lar ve daha uysal bir beden (Docile Body) elde eder. Foucault, disiplinin bedeni ele ge\u00e7irmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 temel teknikten bahseder:<\/p>\n\n\n\n Bu disiplin s\u00fcre\u00e7leri, insanlar\u0131 s\u00fcrekli hizaya getirmek i\u00e7in \u015fu \u00fc\u00e7 arac\u0131 kullan\u0131r:<\/p>\n\n\n\n Foucault, uysal bedenlerin nas\u0131l \u00fcretildi\u011fini anlatmak i\u00e7in 18. y\u00fczy\u0131l askeri el kitaplar\u0131ndan \u00f6rnekler verir. Bir k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn nas\u0131l bir “\u00f6l\u00fcm makinesine” d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn anatomisidir bu:<\/p>\n\n\n\n Askeri nizamnamelerde bir askerin nas\u0131l duraca\u011f\u0131 milimetrik olarak tarif edilir: “Asker ba\u015f\u0131n\u0131 dik tutacak, g\u00f6zlerini komutana sabitleyecektir. Sol omuz geride, g\u00f6\u011f\u00fcs ileride olacakt\u0131r. Y\u00fcr\u00fcrken diz b\u00fck\u00fclmeyecek, ayak parmak u\u00e7lar\u0131 \u00f6nce yere de\u011fecektir. T\u00fcfek omuza al\u0131n\u0131rken tam d\u00f6rt hamlede, her hamle aras\u0131nda iki saniye bekleyerek hareket edilecektir.”<\/em><\/p>\n\n\n\n Bu mikro-denetimdir. \u0130ktidar art\u0131k insan\u0131 sadece itaate zorlamaz; kaslar\u0131n\u0131n, ad\u0131mlar\u0131n\u0131n ve duru\u015funun ritmini de\u011fi\u015ftirerek onu i\u00e7eriden yeniden in\u015fa eder. Fakat \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde bu hayal \u00e7\u00f6km\u00fc\u015ft\u00fcr ve yerini tamamen kapal\u0131 bir kuruma b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r: Hapishane.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Jeremy Bentham ad\u0131ndaki \u0130ngiliz filozofu taraf\u0131ndan 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda tasarlanan ideal hapishane modeli olan Panoptikon mimarisinin uyguland\u0131\u011f\u0131 yerdir. Foucault, Panoptikon’u sadece bir bina modeli olarak de\u011fil, modern toplumun i\u015fleyi\u015f \u015femas\u0131, mimari bir metafor olarak g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Panoptikon, daire \u015feklinde bir binad\u0131r. Bu dairenin d\u0131\u015f \u00e7eperinde h\u00fccreler yer al\u0131r. H\u00fccrelerin hem i\u00e7 avluya hem de d\u0131\u015f d\u00fcnyaya bakan pencereleri vard\u0131r; bu sayede arkadan gelen \u0131\u015f\u0131k h\u00fccredeki mahk\u00fbmun siluetini tamamen g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131lar. Dairenin tam merkezinde ise y\u00fcksek bir g\u00f6zetleme kulesi bulunur. Kulenin pencereleri panjurlarla kapl\u0131d\u0131r, bu y\u00fczden h\u00fccredeki mahk\u00fbmlar kulenin i\u00e7inde gardiyan\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da nereye bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 asla g\u00f6remezler.<\/p>\n\n\n\n Bu tasar\u0131m\u0131n dehas\u0131 ve deh\u015feti \u015fudur: mahk\u00fbm, kuledeki g\u00f6z\u00fcn kendisini her an izliyor olabilece\u011fini bilir ama o anda izleyip izlemedi\u011finden asla emin olamaz. \u0130zlenme ihtimali s\u00fcrekli ve kesintisiz oldu\u011fu i\u00e7in, mahk\u00fbm bir s\u00fcre sonra gardiyana ihtiya\u00e7 duymaks\u0131z\u0131n kendi kendisinin gardiyan\u0131 olur. \u0130ktidar\u0131n bask\u0131s\u0131n\u0131 kendi zihninde i\u00e7selle\u015ftirir.<\/p>\n\n\n\n “Panoptikon, g\u00f6zetlenen ki\u015finin \u00fczerinde bir bilin\u00e7li ve s\u00fcrekli g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fck durumu yaratmak i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f mod\u00fcler bir mekanizmad\u0131r; \u00f6yle ki, iktidar\u0131n fiili i\u015fleyi\u015fi otomatikle\u015fir\u201d der.<\/p>\n\n\n\n Foucault, Panoptikon modelinin sadece hapishanelerle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; modern fabrikalar\u0131n, hastanelerin, okullar\u0131n ve askeriyelerin de bu mant\u0131kla in\u015fa edildi\u011fini savunur. Modern insan, evinden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 andan itibaren kameralar, veri tabanlar\u0131, performans kriterleri ve sosyal normlar taraf\u0131ndan ku\u015fat\u0131lm\u0131\u015f bir “Panoptikon toplumunda” ya\u015famaktad\u0131r. Art\u0131k bizi kontrol etmek i\u00e7in ba\u015f\u0131m\u0131zda fiziki bir k\u0131rba\u00e7 tutulmas\u0131na gerek yoktur; sistem bizi kendi kendimizi denetleyecek \u015fekilde programlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Foucault, hapishanenin yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131 1820-1830\u2019lardan itibaren s\u00fcrekli ele\u015ftirildi\u011fini, “su\u00e7lular\u0131 \u0131slah etmedi\u011fi, aksine onlar\u0131 daha b\u00fcy\u00fck birer su\u00e7luya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc, su\u00e7 oranlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmedi\u011fi” y\u00f6n\u00fcndeki raporlar\u0131n iki y\u00fcz y\u0131ld\u0131r hi\u00e7 de\u011fi\u015fmedi\u011fini s\u00f6yler.<\/p>\n\n\n\n Hapishanelerin su\u00e7 oran\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmedi\u011fini kan\u0131tlamak i\u00e7in 19. y\u00fczy\u0131l Frans\u0131z polis ar\u015fivlerini ve \u00fcnl\u00fc su\u00e7ludan polis \u015fefli\u011fine y\u00fckselen Eug\u00e8ne Fran\u00e7ois Vidocq\u2019un d\u00f6nemini \u00f6rnek g\u00f6sterir:<\/p>\n\n\n\n 1800’lerde hapishaneden \u00e7\u0131kan ki\u015filerin toplumda i\u015f bulmas\u0131 yasal olarak neredeyse imk\u00e2ns\u0131z hale getirilmi\u015fti. Bu ki\u015filere \u00f6zel pasaportlar veriliyor ve nereye gitseler “eski mahk\u00fbm” olduklar\u0131 if\u015fa ediliyordu. Sonu\u00e7 olarak, hapishaneden \u00e7\u0131kan ki\u015fi hayatta kalmak i\u00e7in mecburen yeniden su\u00e7a ortak oluyordu. Polis ise bu eski mahk\u00fbmlar\u0131 muhbir, ajan veya yasa d\u0131\u015f\u0131 i\u015flerde piyon olarak kullan\u0131yordu. Devlet, hapishane yoluyla su\u00e7u bitirmek istemiyor; aksine kimin su\u00e7lu oldu\u011funu, nerede durdu\u011funu bildi\u011fi, kontrol edilebilir, “kapal\u0131 bir su\u00e7lu kolonisi” yarat\u0131yordu. Su\u00e7, polisin toplumu daha fazla g\u00f6zetlemesi i\u00e7in en kal\u0131c\u0131 ve yasal bahaneydi.<\/p>\n\n\n\n Kuruldu\u011fu g\u00fcnden beri ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011fu herkes\u00e7e kabul edilen bir kurum neden iki y\u00fczy\u0131ld\u0131r y\u0131k\u0131lmam\u0131\u015f ve modern toplumun merkezinde kalmaya devam etmi\u015ftir sorusuna Foucault: \u00c7\u00fcnk\u00fc hapishane tam da bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 \u00fcretmek i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Hapishanenin as\u0131l i\u015flevi su\u00e7u yok etmek de\u011fil, su\u00e7u organize etmek, s\u0131n\u0131rlamak ve kontrol alt\u0131nda tutmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Hapishane sistemi sayesinde iktidar \u015funlar\u0131 elde eder:<\/p>\n\n\n\n Su\u00e7lular toplumun genelinden ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r, kapal\u0131 bir marjinal grup haline getirilir. B\u00f6ylece halk\u0131n i\u00e7inden \u00e7\u0131kabilecek kontrols\u00fcz, siyasi nitelikteki isyan potansiyelleri, s\u0131radan ve kontrol edilebilir “adli su\u00e7lara” tahvil edilir. <\/p>\n\n\n\n Kontrol alt\u0131ndaki su\u00e7 d\u00fcnyas\u0131, mafya, muhbirlikler, yasa d\u0131\u015f\u0131 ticaret a\u011flar\u0131 sayesinde iktidar\u0131n ve polisin toplumu daha fazla g\u00f6zetlemesi i\u00e7in her zaman m\u00fckemmel bir “g\u00fcvenlik” gerek\u00e7esi olu\u015fur. Toplum, d\u0131\u015far\u0131daki su\u00e7lulardan korunmak i\u00e7in devletin kendisini daha fazla g\u00f6zetlemesine raz\u0131 olur. <\/p>\n\n\n\n Foucault s\u00f6z\u00fcn\u00fc, modern toplumun bir “hapishane tak\u0131madalar\u0131” oldu\u011funu s\u00f6yleyerek bitirir. Hapishane ile d\u0131\u015far\u0131s\u0131 aras\u0131nda kesin bir s\u0131n\u0131r yoktur. Yetimhaneler, \u0131slahhaneler, fabrikalar, psikiyatri klinikleri, okullar ve modern konut siteleri, hapishane mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n topluma yay\u0131lm\u0131\u015f k\u0131lcal damarlar\u0131d\u0131r, Yarg\u0131\u00e7lar sadece mahkeme salonlar\u0131nda oturmazlar; \u00f6\u011fretmenler, doktorlar, sosyal hizmet uzmanlar\u0131, psikologlar ve insan kaynaklar\u0131 m\u00fcd\u00fcrleri de modern d\u00fcnyan\u0131n “k\u00fc\u00e7\u00fck yarg\u0131\u00e7lar\u0131d\u0131r”. Hepsi bireyleri \u00f6l\u00e7er, tartar, normalle\u015ftirir ve sisteme uygun hale getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, modern toplum hapishanevari bir s\u00fcreklilik i\u00e7ine hapsolmu\u015f evcille\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Michel FOUCAULT (\u00d6ZG\u00dcRCE \u0130\u00e7in \u00d6zetleyen: Resul UZAR) Foucault, ceza sistemlerinin tarihi s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde “daha insani” hale gelip gelmedi\u011fi sorusunun pe\u015fine d\u00fc\u015fer. \u00c7\u0131kar\u0131m\u0131; durumun hi\u00e7 de g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi \u201cilerici veya \u015fefkatli\u201d hale gelinmedi\u011fi, sadece \u201diktidar\u0131n bedeni kontrol etme y\u00f6ntemini de\u011fi\u015ftirdi\u011fi\u201d sonucuna ula\u015f\u0131r. Foucault \u2018ya g\u00f6re Orta \u00c7a\u011f’dan modern d\u00f6neme ge\u00e7i\u015fte insani bir ilerleme ya\u015fanmam\u0131\u015f, iktidar\u0131n teknolojisi […]<\/p>\n","protected":false},"author":44,"featured_media":330,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[76],"tags":[65,66],"issue":[75],"class_list":["post-384","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-202608_1","tag-michel-foucault","tag-resul-uzar","issue-agustos-2026"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/384","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/44"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=384"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/384\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":387,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/384\/revisions\/387"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/330"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=384"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=384"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=384"},{"taxonomy":"issue","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fissue&post=384"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}2- \u0130deal Ceza Arama \u00c7abalar\u0131, Ceza Reformu Devrim Hukuk\u00e7ular\u0131n\u0131n “G\u00f6rsel Ceza Tiyatrosu ve Disiplinin K\u00f6leleri\u201d<\/h2>\n\n\n\n
3- Disiplin ve “Uysal Bedenlerin” \u0130mal Edilmesi “Okul, K\u0131\u015fla ve Hapishane Bir Arada” (1840)<\/h2>\n\n\n\n
\n
\n
4- Panoptikon; G\u00f6r\u00fcnmez G\u00f6z ve Sistematik Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k<\/h2>\n\n\n\n
Sonu\u00e7: Modern Hapishanenin Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 <\/h2>\n\n\n\n