Av. Kaya KARTAL – MAZLUMDER Genel Ba\u015fkan\u0131<\/p>\n\n\n\n
Cezaevlerini konu\u015fmaya \u00e7o\u011fu zaman yanl\u0131\u015f yerden ba\u015fl\u0131yoruz. Tart\u0131\u015fma neredeyse her defas\u0131nda fiziki ko\u015fullardan, ko\u011fu\u015f kapasitesinden, ranza say\u0131s\u0131ndan, sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131ndan a\u00e7\u0131l\u0131yor; sanki as\u0131l mesele bu ko\u015fullar\u0131 iyile\u015ftirmekten ibaretmi\u015f gibi. Oysa bizim y\u0131llard\u0131r \u0131srarla dile getirdi\u011fimiz as\u0131l mesele daha temelde bir yerde duruyor: \u201cBir cezaland\u0131rma arac\u0131 olarak cezaevinin kendisi ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir zul\u00fcmd\u00fcr, hak ihlalidir.\u201d Ko\u015fullar\u0131 ne kadar iyile\u015ftirilirse iyile\u015ftirilsin, insan\u0131 y\u0131llara s\u00e2ri bir \u015fekilde d\u00f6rt duvar aras\u0131na kapat\u0131p h\u00fcrriyetinden ve h\u00fcrriyetle ba\u011flant\u0131l\u0131 b\u00fct\u00fcn haklar\u0131ndan mahrum b\u0131rakman\u0131n bizatihi kendisi, insan onuruyla ve insan f\u0131trat\u0131yla ba\u011fda\u015fmayan bir uygulamad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
MAZLUMDER ad\u0131na sistematik bir \u015fekilde 2009\u2019da ba\u015flatarak halen devam ettirdi\u011fimiz, say\u0131s\u0131 bine yakla\u015fan mahpus ziyaretleri; 2012\u2019de ba\u015flatarak 2020\u2019ye kadar seri halinde, ailelerin, eski mahpuslar\u0131n, alandan uzman isimlerin, aktivistlerin kat\u0131l\u0131m\u0131 ile d\u00fczenledi\u011fimiz, y\u00fczlerce saati bulan elliye yak\u0131n cezaevi s\u00f6yle\u015fisi; derne\u011fimize yap\u0131lan ba\u015fvurular ile ailelerden ve mahpuslardan gelen, bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u201cDuvar\u0131 A\u015fan S\u00f6zler\u201d isimli eserimizde kitapla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z mektuplar; dava ve yeniden yarg\u0131lama takip s\u00fcre\u00e7lerinden edindi\u011fimiz izlenimler neticesinde bizim itiraz\u0131m\u0131z, k\u00f6t\u00fc bir cezaevini iyi bir cezaevi haline getirmekle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. \u0130tiraz\u0131m\u0131z, insan\u0131 diri diri \u00f6\u011f\u00fcten bu cezaland\u0131rma mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve arac\u0131n\u0131n kendisinedir.<\/p>\n\n\n\n
Bu, kolay dillendirilebilecek bir s\u00f6z de\u011fil, fark\u0131nday\u0131z. “Peki su\u00e7lular ne olacak” sorusuyla kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131m\u0131z\u0131, “hayalperestlik” itham\u0131na maruz kal\u0131naca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 biliyoruz. Ancak insan haklar\u0131 alan\u0131nda m\u00fccadele y\u00fcr\u00fct\u00fcyor olmam\u0131z, hak ve adalet aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erisinde olmam\u0131z sebebiyle g\u00f6revimiz, verili olan\u0131 sorgusuz kabul etmek de\u011fil, verili olan\u0131n adilli\u011fini, insanili\u011fini ve i\u015flevselli\u011fini tart\u0131\u015fmaya a\u00e7makt\u0131r. Bu metinde \u00f6nce cezaevinin bir cezaland\u0131rma arac\u0131 olarak tarihsel ve fikri konumunu, ard\u0131ndan bu cezaland\u0131rman\u0131n insanili\u011fini ve -M\u00fcsl\u00fcmanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan- \u0130slamili\u011fini, sonra T\u00fcrkiye’deki cezaevlerinin somut durumunu, hak ihlallerini, hasta mahpuslar ve Adli T\u0131p Kurumu meselesini, nihayet alternatif cezaland\u0131rma tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 ele alaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n
Bug\u00fcn cezaevini sanki insanl\u0131k tarihi kadar eski, tabii ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir kurummu\u015f gibi alg\u0131l\u0131yoruz. Oysa hapsetmenin geni\u015f bir b\u00fcrokratik mekanizma i\u00e7erisinde, yayg\u0131n bir cezaland\u0131rma arac\u0131 olarak kullan\u0131lmaya ba\u015flamas\u0131 \u00fczerinden hen\u00fcz \u00fc\u00e7-d\u00f6rt as\u0131r ge\u00e7mi\u015f de\u011fildir. Bedensel cezalar\u0131n vah\u015fili\u011fine bir tepki olarak, daha “medeni” bir cezaland\u0131rma y\u00f6ntemi olarak icat edilmi\u015ftir. Ne var ki geldi\u011fimiz noktada hapsetme, cezaevi ko\u015fullar\u0131ndan kaynakl\u0131 a\u011f\u0131r hastal\u0131klarla bedensel ceza da i\u00e7eren, \u00e7o\u011fu zaman bedensel cezalardan bile daha a\u011f\u0131r sonu\u00e7lar \u00fcreten, insan\u0131 zamana yayarak her an cezaland\u0131ran bir mekanizmaya d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
Bunun bize \u00f6zg\u00fc, ar\u0131zi bir durum oldu\u011fu da san\u0131lmas\u0131n. Bu, hapsetmenin do\u011fas\u0131nda olan bir \u015feydir. Tolstoy’un 1900’lerin ba\u015f\u0131nda Dirili\u015f roman\u0131nda anlatt\u0131\u011f\u0131 ve ele\u015ftirdi\u011fi cezaevi rejimi ile bug\u00fcn bizim tuttu\u011fumuz tutanaklar, yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6yle\u015filer birebir \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr. Foucault’nun hapishanenin do\u011fu\u015funa dair yazd\u0131klar\u0131 ortadad\u0131r. Yani mesele ne salt T\u00fcrkiye’nin bir meselesidir ne de Bat\u0131’n\u0131n \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015f olup bizim geri kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir meseledir. Bat\u0131 cezaevlerinin de \u00f6zellikle kritik ve siyasi mahpuslar y\u00f6n\u00fcnden, olduk\u00e7a zalimane bir i\u00e7eri\u011fe sahip oldu\u011funu biliyoruz. Dolay\u0131s\u0131yla mesele bir “Bat\u0131 standard\u0131na ula\u015fma” meselesi de\u011fil empatiyle, hak ve adalet ekseninde yeni bir standard\u0131n in\u015fas\u0131 meselesidir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan\u0131 h\u00fcrriyetinden mahrum b\u0131rakma ad\u0131 alt\u0131nda bir ceza verilir. Oysa ceza, tek olmal\u0131d\u0131r. Belirlenenin d\u0131\u015f\u0131nda bir ceza i\u00e7ermemesi gerekir. Ne var ki cezaevinin do\u011fas\u0131 gere\u011fi mahpuslar i\u00e7eride tek bir cezaya de\u011fil, s\u00fcrekli tekrarlanan ve katmanlanan cezalara maruz kal\u0131rlar. Uzun y\u0131llar cezaevinde kalan mahpuslarda topra\u011fa dokunamaman\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00f6zlemi, ufku g\u00f6rememenin sebep oldu\u011fu kal\u0131c\u0131 g\u00f6z rahats\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131, betonun ve rutubetin getirdi\u011fi duyma bozukluklar\u0131 ve di\u011fer hastal\u0131klar\u0131, kalabal\u0131k ko\u011fu\u015flarda ya da g\u00fcne\u015f almayan h\u00fccrelerde hijyen ve eksik beslenme kaynakl\u0131 hastal\u0131klar\u0131, tecritten kaynaklanan ruhsal hastal\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Mahpusun, mahremiyeti yoktur, neredeyse s\u00fcrekli izlenir; okuma-yazma, e\u011fitim \u00f6\u011fretim talepleri ve ihtiya\u00e7lar\u0131 hakk\u0131yla kar\u015f\u0131lanamaz; ailesiyle g\u00f6r\u00fc\u015fmesi k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r, maddi kazan\u00e7 elde etme ve ba\u015fkas\u0131na muhta\u00e7 olmadan ya\u015fama imk\u00e2n\u0131 elinden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r\u2026 Ki\u015fi tek bir su\u00e7tan h\u00fck\u00fcm giymi\u015ftir ama i\u00e7eride her g\u00fcn yeniden, farkl\u0131 bi\u00e7imlerde cezaland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Dahas\u0131, ceza hukukunun en temel ilkelerinden biri cezalar\u0131n \u015fahsili\u011fidir. Yani ceza, yaln\u0131zca su\u00e7un failine verilir ve fiili i\u015flemeyene sirayet ettirilmez. Oysa hapsetme, do\u011fas\u0131 gere\u011fi bu ilkeyi de delen bir cezaland\u0131rmad\u0131r. Zira mahpusla birlikte, hi\u00e7bir su\u00e7 i\u015flememi\u015f olan ailesi de fiilen cezaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olur. Babas\u0131yla sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ili\u015fki kuramayan, onu ancak belli s\u00fcrelerde ve bir gardiyan\u0131n huzurunda g\u00f6rebilen \u00e7ocuk; e\u015finin yoklu\u011funda hem maddi hem manevi y\u00fck\u00fc tek ba\u015f\u0131na ta\u015f\u0131mak zorunda kalan, art\u0131k \u015fehirlerin d\u0131\u015f\u0131na at\u0131lm\u0131\u015f kamp\u00fcs cezaevlerinin yollar\u0131nda \u00f6m\u00fcr t\u00fcketen kad\u0131n ya da erkek; evlad\u0131n\u0131n mahpuslu\u011fuyla ya\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131nda yaln\u0131z kalan anne baba… Daha da ayr\u0131nt\u0131land\u0131r\u0131labilecek bu sorunlar\u0131n tamam\u0131, k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerinde faile verilmi\u015f olan cezan\u0131n, ger\u00e7ekte b\u00fct\u00fcn bir aileye \u00f6dettirildi\u011finin g\u00f6stergesidir.<\/p>\n\n\n\n
B\u00f6ylece hapsetme, hem s\u00fcrekli tekrarlanan bir ceza olmas\u0131yla hem de su\u00e7u i\u015flemeyenlere sirayet etmesiyle, cezan\u0131n hem tekli\u011fi hem de \u015fahsili\u011fi ilkesini ayn\u0131 anda ihlal eden bir mekanizmaya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. \u0130\u015fte bizim “cezaevi ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir ihlaldir, insani ve \u0130slami de\u011fildir\u201d derken kastetti\u011fimiz de tam olarak budur.<\/p>\n\n\n\n
MAZLUMDER’in bu meseledeki duru\u015funun ay\u0131rt edici yan\u0131, cezaevini yaln\u0131zca hukuki ve insani a\u00e7\u0131dan de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u0130slami a\u00e7\u0131dan da tart\u0131\u015fmaya a\u00e7mas\u0131d\u0131r. M\u00fcsl\u00fcmanlar olarak bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bu \u015fekilde bir cezaland\u0131rman\u0131n \u0130slami olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Kur’an’a bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u00e7ok \u00e7e\u015fitli cezaland\u0131rma y\u00f6ntemleri say\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen -d\u00f6nemi itibariyle birtak\u0131m \u00f6zel \u00f6rnekler bulunsa da- Kur’an’\u0131n indi\u011fi s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde yayg\u0131n ve asli bir cezaland\u0131rma arac\u0131 olarak cezaevini g\u00f6remiyoruz. Bu bir tesad\u00fcf de\u011fildir. Kanaatimizce Rabbimiz, insan\u0131 zamana yayarak \u00f6\u011f\u00fcten, onu ailesinden, toplumundan, tabiattan koparan bu cezaland\u0131rma bi\u00e7imini bilin\u00e7li olarak asli bir y\u00f6ntem olarak \u00f6ng\u00f6rmemi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu, ger\u00e7ekten de insan onuruna ve insan f\u0131trat\u0131na ayk\u0131r\u0131 bir y\u00f6ntemdir.<\/p>\n\n\n\n
Burada bir yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lman\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek isteriz. Bu tespit, “su\u00e7 i\u015fleyenler cezas\u0131z kals\u0131n” demek de\u011fildir. Adaletin tesisine, ma\u011fdurun hakk\u0131n\u0131n g\u00f6zetilmesine, toplumun korunmas\u0131na kar\u015f\u0131 bir tav\u0131r hi\u00e7 de\u011fildir. Bilakis bizim derdimiz tam da adaletin ger\u00e7ek anlamda tesisidir. S\u00f6yledi\u011fimiz \u015fudur: \u0130nsan\u0131 y\u0131llarca d\u00f6rt duvar aras\u0131nda tutman\u0131n ne fail i\u00e7in \u0131slah edici ne ma\u011fdur i\u00e7in tatmin edici ne de toplum i\u00e7in ger\u00e7ekten koruyucu olmad\u0131\u011f\u0131 ortadayken, bu y\u00f6ntemi sorgulanamaz bir dogma haline getirmek ne akla ne vicdana ne hukuk mant\u0131\u011f\u0131na ne de \u0130slam\u2019a uygundur.<\/p>\n\n\n\n
Mahpusun talebini bir g\u00fcvenlik meselesine indirgemeden, onu bir insan, bir emanet olarak g\u00f6ren bir bak\u0131\u015fa bug\u00fcn her zamankinden daha \u00e7ok ihtiyac\u0131m\u0131z var. Zira devletin kendisine kamunun emanet etti\u011fi ki\u015filere nas\u0131l davrand\u0131\u011f\u0131, o devletin adalet ve merhamet anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n en a\u00e7\u0131k g\u00f6stergesidir.<\/p>\n\n\n\n
Cezaevini yaln\u0131zca fikri d\u00fczlemde de\u011fil, kendi iddia etti\u011fi ama\u00e7lar a\u00e7\u0131s\u0131ndan da de\u011ferlendirdi\u011fimizde ortaya \u00e7\u0131kan tablo hi\u00e7 i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 de\u011fildir. Cezaland\u0131rman\u0131n klasik olarak \u00fc\u00e7 amac\u0131ndan s\u00f6z edilir: \u0131slah, cayd\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k ve ma\u011fdurun\/toplumun adalet duygusunun tatmini. Kanaatimizce cezaevi bu \u00fc\u00e7 amac\u0131 da kar\u015f\u0131lamamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Islah bak\u0131m\u0131ndan: Cezaevleri, tasar\u0131m\u0131 ve i\u015fleyi\u015fi itibariyle insan\u0131 \u0131slah etmekten, onu topluma yeniden kazand\u0131rmaktan \u00e7ok, \u00e7o\u011fu zaman daha da k\u0131rg\u0131n, daha da \u00f6fkeli, daha da kopuk, daha geni\u015f bir su\u00e7 skalas\u0131na h\u00e2kim olmu\u015f bir insan olarak d\u0131\u015far\u0131 verir. Fiziki \u015fartlar\u0131, kapasiteleri ve mantalitesi itibariyle e\u011fitim ve iyile\u015ftirme faaliyetlerinin k\u0131s\u0131tl\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ya da hi\u00e7 yap\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 kurumlarda “\u0131slah”tan s\u00f6z etmek abesle i\u015ftigaldir. D\u0131\u015far\u0131daki e\u011fitim sisteminin (aile-toplum-e\u011fitim kurumlar\u0131) hali ortadayken cezaevinden bu anlamda olumlu bir beklenti i\u00e7erisinde olmak bir yalan\u0131 devam ettirmekten ibarettir.<\/p>\n\n\n\n
Cayd\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k bak\u0131m\u0131ndan: \u00d6zellikle son y\u0131llarda s\u0131k s\u0131k tekrarlanan a\u00e7\u0131k ya da \u00f6rt\u00fcl\u00fc aflar, cezan\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilirli\u011fini ve dolay\u0131s\u0131yla cayd\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ortadan kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Su\u00e7a e\u011filimli ki\u015filer y\u00f6n\u00fcnden cezaevinin cayd\u0131r\u0131c\u0131 bir etkisi oldu\u011fu iddias\u0131, gerek girilen-\u00e7\u0131k\u0131lan say\u0131lar\u0131na gerekse tekrar su\u00e7 oranlar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda maddi olarak da desteklenmemektedir. \u00d6zellikle h\u0131rs\u0131zl\u0131k, uyu\u015fturucu ticareti, yaralama gibi su\u00e7 tiplerinde bu tekrar su\u00e7a s\u00fcr\u00fcklenen \u00e7ocuklarda dahi barizdir.<\/p>\n\n\n\n
Toplumun ve ma\u011fdurun tatmini bak\u0131m\u0131ndan: Su\u00e7 ve ceza dengesizli\u011finin bu denli derinle\u015fti\u011fi bir sistemde, ma\u011fdurlar da cezaevini tatmin edici bir cezaland\u0131rma olarak g\u00f6rmemektedir. Nitekim \u00f6rt\u00fcl\u00fc af niteli\u011findeki d\u00fczenlemeler, verilen cezalar\u0131n bir g\u00fcn bile kapal\u0131 cezaevinde infaz\u0131n\u0131n bulunmuyor olu\u015fu \u00f6zellikle adli su\u00e7lar\u0131n ma\u011fdur taraflar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ciddi bir adaletsizlik hissi do\u011furmakta, intikam h\u0131rs\u0131na sebep olabilmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Yani cezaevi, mahpus i\u00e7in \u0131slah etmiyor, su\u00e7a e\u011filimli i\u00e7in cayd\u0131rm\u0131yor, ma\u011fdur ve toplum i\u00e7in tatmin etmiyor. Geriye ne kal\u0131yor? Geriye, ihlal \u00fcreten, kanaatimizce zul\u00fcm i\u00e7eren, bedensel cezaya d\u00f6n\u00fc\u015fen hatta bedensel cezalardan dahi a\u011f\u0131r sonu\u00e7lar do\u011furabilen ama hi\u00e7bir i\u015flevini yerine getirmeyen pahal\u0131 b\u00fcrokratik bir mekanizma kal\u0131yor. T\u00fcrkiye tarihi g\u00f6stermi\u015ftir ki, in\u015fa edilen her cezaevi k\u0131sa s\u00fcrede dolmaktad\u0131r. Bu, tek ba\u015f\u0131na, cezaevini \u00e7o\u011faltman\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n en a\u00e7\u0131k delilidir.<\/p>\n\n\n\n
Fikr\u00ee \u00e7er\u00e7eveyi ortaya koyduktan sonra somut duruma bakmak gerekir. Zira adalete eri\u015fim a\u00e7\u0131s\u0131ndan etkili, \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir, e\u015fit ve adil bir infaz rejimi, en az cezaevi ko\u015fullar\u0131, kapasiteleri ve yeterlilikleri kadar \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n
Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131, i\u015fletim maliyetleri, hizmet kalitesi ve \u00e7a\u011fda\u015f infaz anlay\u0131\u015f\u0131 gerek\u00e7esiyle, uluslararas\u0131 normlara uymayan k\u00fc\u00e7\u00fck il\u00e7e ceza infaz kurumlar\u0131n\u0131 kapatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u0131llard\u0131r ifade etmektedir. Ancak ayn\u0131 bakanl\u0131k, bir yandan da kamp\u00fcs niteli\u011finde, \u015fehirlerin d\u0131\u015f\u0131na itilmi\u015f, y\u00fcksek kapasiteli yeni cezaevleri in\u015fa etmektedir. Nitekim 2016’da 382 olan cezaevi say\u0131s\u0131, sonraki y\u0131llarda dalgalanmalar g\u00f6stererek Temmuz 2026\u2019da 402\u2019ye \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Ancak as\u0131l dikkat edilmesi gereken, cezaevi say\u0131s\u0131n\u0131n kendisi de\u011fil, yatak kapasitesindeki art\u0131\u015ft\u0131r: 2016’da 202.675 olan yatak kapasitesi Temmuz 2026 itibariyle 304.278 olmu\u015ftur. Yeni yap\u0131lan kurumlar\u0131n kamp\u00fcs niteli\u011finde ve y\u00fcksek kapasiteli oldu\u011fu dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, kapasite art\u0131\u015f\u0131n\u0131n cezaevi say\u0131s\u0131ndan \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
Bu, bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan sevindirici bir geli\u015fme de\u011fildir. Zira kapasite artt\u0131k\u00e7a mahpus say\u0131s\u0131 da artmakta, su\u00e7u \u00f6nlemeye ve \u0131slaha y\u00f6nelik politikalar yerine, cezaland\u0131rma politikalar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Tutuklu ve h\u00fck\u00fcml\u00fc say\u0131lar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, 2016’da 200.727 olan mevcudun istikrarl\u0131 bi\u00e7imde artt\u0131\u011f\u0131n\u0131, pandemi aflar\u0131yla ge\u00e7ici olarak d\u00fc\u015ft\u00fckten sonra yeniden y\u00fckselerek 2022’de 340.000’i a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu say\u0131 Temmuz 2026 itibariyle 427.525 olup, bunlar\u0131n 119.888\u2019i a\u00e7\u0131k, 307.637\u2019si kapal\u0131 cezaevlerinde tutulmaktad\u0131r. Yani 304.278 kapasiteli cezaevlerinde 427.525 mahpus tutulmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
A\u00e7\u0131klanan yatak kapasitesine ra\u011fmen mahpus say\u0131s\u0131n\u0131n kapasitenin %40\u2019\u0131n\u0131 a\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131, s\u00fcrekli yeni cezaevleri yapma arzusunu ve iki-\u00fc\u00e7 y\u0131lda bir cezaevlerini \u00f6rt\u00fcl\u00fc af niteli\u011findeki d\u00fczenlemelerle bo\u015faltma bask\u0131s\u0131n\u0131 g\u00fcndeme getirmektedir. Oysa bu t\u00fcr d\u00fczenlemelerin en sorunlu yan\u0131, su\u00e7 ve ceza dengesizli\u011fini daha da derinle\u015ftirmesi, \u00f6zellikle siyasi mahpuslar aleyhine a\u00e7\u0131k bir ayr\u0131mc\u0131l\u0131k \u00fcretmesi ve adli su\u00e7lar y\u00f6n\u00fcndenele\u015ftiri konusu yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z cezas\u0131zl\u0131k politikas\u0131n\u0131 \u00e2deta kurumsalla\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de \u00f6yle bir tablo ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r ki, 9 y\u0131l ceza al\u0131p pandemi izinleri dolay\u0131s\u0131yla a\u00e7\u0131k cezaevinde bir g\u00fcn dahi kalmadan infaz\u0131 devam eden mahpuslar ile ald\u0131\u011f\u0131 6 y\u0131ll\u0131k cezan\u0131n neredeyse tamam\u0131n\u0131 kapal\u0131 cezaevinde ge\u00e7irmek zorunda kalan mahpuslar ayn\u0131 sistem i\u00e7inde yan yana durmaktad\u0131r. Bu hem ma\u011fdurlar hem de infaz\u0131n\u0131 kapal\u0131 cezaevinde ge\u00e7iren mahpuslar a\u00e7\u0131s\u0131ndan derin bir e\u015fitsizlik ve adaletsizlik hissi do\u011furmaktad\u0131r. \u0130nfaz rejimi yamal\u0131 boh\u00e7aya d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
Bir ba\u015fka \u00f6nemli nokta, istatistiklerin \u015feffaf tutulmamas\u0131d\u0131r. Cezaevi verilerinin uzun s\u00fcre d\u00fczenli yay\u0131mlanmamas\u0131 ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir sorundur. Dahas\u0131, tutuklu say\u0131s\u0131 ile h\u00fck\u00fcml\u00fc say\u0131s\u0131 aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131n kullan\u0131l\u0131\u015f bi\u00e7imi de kanaatimizce sorunludur. Cezas\u0131 verilmekle beraber istinaf ve temyiz s\u00fcre\u00e7leri devam etti\u011fi i\u00e7in h\u00fckm\u00fc hen\u00fcz kesinle\u015fmeyen “h\u00fckmen tutuklu” ya da \u201ch\u00fck\u00fcm\u00f6zl\u00fc” mahpuslar, h\u00fck\u00fcml\u00fc kategorisinde g\u00f6sterilmektedir. Oysa bu ki\u015filer, cezalar\u0131 kesinle\u015fmedi\u011fi i\u00e7in esasen tutuklu kategorisinde de\u011ferlendirilmelidir. H\u00fck\u00fcm\u00f6zl\u00fclerin en az\u0131ndan ayr\u0131 bir kategori olarak listelenmesi gerekti\u011fi kanaatindeyiz. Bunlar\u0131n tutuklu say\u0131s\u0131na dahil edilmemesini, tutuklu say\u0131s\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck g\u00f6sterme refleksi olarak okudu\u011fumuzu ifade edip, bu t\u00fcr kalem oyunlar\u0131n\u0131n sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmedi\u011fini bir kez daha hat\u0131rlatmak isteriz.<\/p>\n\n\n\n
Kapasite \u00fcst\u00fc (%40) yo\u011funlu\u011fun en \u00f6nemli sebebi, cezaevinin yeg\u00e2ne cezaland\u0131rma arac\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmesi, alternatif y\u00f6ntemlerin ciddiye al\u0131nmamas\u0131 ve ger\u00e7ekte son \u00e7are olmas\u0131 gereken tutuklaman\u0131n neredeyse kural haline getirilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu yo\u011funlu\u011fun \u00fcretti\u011fi ihlaller ise bir zincir gibi birbirini tetikler.<\/p>\n\n\n\n
En ba\u015fta, 2010\u2019lu y\u0131llarda kapasite art\u0131\u015f\u0131n\u0131n nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fine dikkat \u00e7ekmek gerekir. Kapasite art\u0131\u015f\u0131 \u00e7o\u011fu zaman yeni alanlar a\u00e7arak de\u011fil, normalde 7 ki\u015fiye g\u00f6re tasarlanm\u0131\u015f ko\u011fu\u015flara ek ranza ve ek yataklar konularak, o ko\u011fu\u015flar\u0131 20 ki\u015filik ko\u011fu\u015flar gibi de\u011ferlendirerek yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Oysa ortak alanlar, tuvalet ve banyo say\u0131lar\u0131, havaland\u0131rma alan\u0131, g\u00f6revli personel say\u0131s\u0131 ayn\u0131 kalmaktad\u0131r. Bu, ger\u00e7ek bir kapasite art\u0131\u015f\u0131 de\u011fildir; bizatihi bir hak ihlalidir ve pek \u00e7ok ba\u015fka ihlali de do\u011furur. \u0130nsanlar tuvalet ve banyo s\u0131ras\u0131 y\u00fcz\u00fcnden dahi kavga etmeye haz\u0131r bir psikolojiye itilmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Bu s\u0131k\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n g\u00f6lgesinde bir dizi ihlal s\u0131ralan\u0131r: Sa\u011fl\u0131k imk\u00e2nlar\u0131na ula\u015fmakta ya\u015fanan zorluklar, g\u00f6r\u00fc\u015f g\u00fcn ve saatlerinde ya\u015fanan izdiham, dilek\u00e7elere cevap al\u0131namamas\u0131, idareyle g\u00f6r\u00fc\u015fme taleplerinin kar\u015f\u0131lanmamas\u0131, g\u00f6nderilen mektuplar\u0131n ilgilisine hi\u00e7 ula\u015fmamas\u0131 ya da \u00e7ok ge\u00e7 ula\u015fmas\u0131, sosyal faaliyetlerin b\u00fcy\u00fck oranda engellenmesi veya k\u0131s\u0131tlanmas\u0131. Bulundurulabilecek kitap say\u0131s\u0131n\u0131n s\u00fcrekli azalt\u0131lmas\u0131, baz\u0131 cezaevlerinde bu say\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 kitaba kadar d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesi ise ayr\u0131ca \u00fczerinde durmay\u0131 hak eder.<\/p>\n\n\n\n
Personel meselesini de bu ba\u011flamda anmak gerekir. Personel al\u0131mlar\u0131 yap\u0131lmakla beraber ihtiyac\u0131 kar\u015f\u0131lamaktan uzakt\u0131r. \u00dcstelik cezaevi personeli, \u00e7ok s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 ve zor bir i\u015fi k\u00f6t\u00fc \u015fartlarda, d\u00fc\u015f\u00fck imk\u00e2nlarla y\u00fcr\u00fctmektedir. Personelin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 olumsuzluklar\u0131n, \u00f6ncelikle cezaevi uygulamalar\u0131na ve mahpuslara muameleye yans\u0131d\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Kaba davran\u0131\u015flardan, baz\u0131 cezaevlerinde “etkisiz hale getirme” ad\u0131 alt\u0131nda daya\u011fa ve i\u015fkenceye varan uygulamalara kadar uzanan \u015fik\u00e2yetler, bu zeminde daha kolay ye\u015fermektedir.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye’de cezaevleri \u00e7e\u015fitlenmi\u015ftir; a\u00e7\u0131k cezaevinden y\u00fcksek g\u00fcvenlikli cezaevine kadar farkl\u0131 t\u00fcrler mevcuttur. Bunlardan tecridin en yo\u011fun ve sistematik uyguland\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrlerin ba\u015f\u0131nda F Tipi cezaevleri gelir. 2000 y\u0131l\u0131nda faaliyete ge\u00e7en bu y\u00fcksek g\u00fcvenlikli kurumlarda \u00e7o\u011funlukla \u00f6rg\u00fctl\u00fc dosyalardan h\u00fck\u00fcm giymi\u015f, bizim klasik olarak siyasi mahpuslar diye tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ki\u015filer tutulmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bu cezaevlerinin temel amac\u0131 mahpuslar\u0131 tecrit etmek, yani yaln\u0131zla\u015ft\u0131rmakt\u0131r. A\u011f\u0131rla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f m\u00fcebbet alan h\u00fck\u00fcml\u00fcler tek ki\u015filik h\u00fccrelerde kalmakta, g\u00fcnde yaln\u0131zca birka\u00e7 saat, topra\u011f\u0131 olmayan, tamamen betondan ibaret, yaln\u0131zca g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn g\u00f6r\u00fclebildi\u011fi k\u00fc\u00e7\u00fck bir “bah\u00e7e”ye \u00e7\u0131kar\u0131lmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcn geri kalan yirmi saatini tek ba\u015f\u0131na ge\u00e7irmek durumundad\u0131rlar. Yine mahpuslar taraf\u0131ndan kuyu tipi olarak nitelendirilen, s\u00fcrekli izolasyon amac\u0131 g\u00fcden, Y Tipi ve S Tipi cezaevleri de bu ba\u011flamda ele al\u0131nabilir. Normalde bir insan\u0131n h\u00fccrede tutulmas\u0131n\u0131n, sa\u011fl\u0131k ve psikoloji a\u00e7\u0131s\u0131ndan yirmi g\u00fcn\u00fc a\u015fmamas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, baz\u0131 mahpuslar i\u00e7in bu durum y\u0131llara, on y\u0131llara yay\u0131lmaktad\u0131r. Bunun insanda yaratt\u0131\u011f\u0131 tahribat somuttur: Baz\u0131 mahpuslarda art\u0131k konu\u015fmada zorlanma, kelimeleri bir araya getirememe gibi haller g\u00f6r\u00fcyoruz. Onlarca y\u0131l tek ba\u015f\u0131na ya da \u00fc\u00e7 ki\u015fiyle bir alanda kalmaktan s\u00f6z ediyoruz. \u00d6zellikle uzun s\u00fcreli cezalarda hapishane, insan\u0131 ad\u0131m ad\u0131m t\u00fcketen bir mekanizmaya d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130hlal ba\u015fl\u0131klar\u0131 i\u00e7inde en \u00e7ok \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken konulardan biri de mahremiyet hakk\u0131d\u0131r. Cezaevi yaln\u0131zca i\u00e7erideki mahpus i\u00e7in de\u011fil, onun ailesi i\u00e7in de bir ihlal mekanizmas\u0131d\u0131r. Bir \u00e7ocuk babas\u0131yla, bir anne o\u011fluyla sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ili\u015fki kuramaz; belli, tan\u0131mlanm\u0131\u015f s\u00fcrelerde, bir gardiyan\u0131n huzurunda, kameralar e\u015fli\u011finde g\u00f6r\u00fc\u015fme, ger\u00e7ek bir baba-o\u011ful, anne-evlat ili\u015fkisinin geli\u015fmesine imk\u00e2n tan\u0131maz. E\u015fler birbiriyle mahrem bir ili\u015fki geli\u015ftiremez.<\/p>\n\n\n\n
Bu insani ihtiyac\u0131 gidermek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli \u00fclkelerde uygulanan, cezaevi i\u00e7inde ailenin devlet g\u00f6zetiminden ba\u011f\u0131ms\u0131z \u015fekilde bir arada olabilece\u011fi alanlar olu\u015fturma y\u00f6ntemi T\u00fcrkiye’de de getirilmi\u015ftir. Ancak bu, bir hak olarak de\u011fil, \u00f6d\u00fcl olarak tasarlanm\u0131\u015f ve bir \u00f6d\u00fcl y\u00f6netmeli\u011finin i\u00e7ine yerle\u015ftirilmi\u015ftir. B\u00f6ylece temel bir hak, cezaevi idaresinin insaf\u0131na ve mahpusun “uslu durmas\u0131na”, idarenin g\u00f6z\u00fcne girmesine ba\u011fl\u0131 bir l\u00fctuf haline getirilmi\u015ftir. \u00dcstelik bu imk\u00e2n yaln\u0131zca e\u015flerle s\u0131n\u0131rl\u0131 tutulmu\u015f; anne, baba ve \u00e7ocuklar bu kapsam\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bu durum ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na, devletin cezaevine ve mahpusa bak\u0131\u015f\u0131ndaki gayri insanili\u011fi g\u00f6sterir. Bir insan\u0131 kendi e\u015fiyle g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcrmeyi ona bir \u00f6d\u00fcl olarak sunmak, T\u00fcrkiye’nin yerle\u015fik namus, ahlak ve din alg\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da son derece problemlidir. Nitekim pek \u00e7ok mahpus, kendi e\u015fiyle g\u00f6r\u00fc\u015febilmek i\u00e7in idarenin g\u00f6z\u00fcne girmeyi onur k\u0131r\u0131c\u0131 buldu\u011fu i\u00e7in bu “\u00f6d\u00fcl”\u00fc reddetmektedir. Oysa bu, yaln\u0131zca i\u00e7erideki mahpusun de\u011fil, d\u0131\u015far\u0131daki e\u015finin de hakk\u0131d\u0131r. Bu hakk\u0131n bir \u00f6d\u00fcl olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131p, anne-baba-e\u015f ve \u00e7ocuklar\u0131 da kapsayan, asgari yirmi d\u00f6rt saatlik insani bir i\u00e7eri\u011fe kavu\u015fturulmas\u0131, son derece me\u015fru ve insani bir taleptir. Hatta daha ileri ve insani bir a\u015fama olarak elektronik kelep\u00e7e y\u00f6ntemi ile bu hakk\u0131n cezaevi d\u0131\u015f\u0131nda mahpusun kendi ya da ailesinin evinde sa\u011flanmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
Muayenelerde ya\u015fanan mahremiyet ihlali de bu ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Sa\u011fl\u0131k, Adalet ve \u0130\u00e7i\u015fleri bakanl\u0131klar\u0131 aras\u0131nda imzalanan ve “\u00fc\u00e7l\u00fc protokol” diye bilinen d\u00fczenleme gere\u011fi, mahpuslar d\u0131\u015far\u0131daki hastanelere sevk edildi\u011finde jandarma, muayene odas\u0131nda “g\u00f6rebilecek ama duyamayacak” bi\u00e7imde konumlanmaktad\u0131r. En temel mahremiyet hakk\u0131n\u0131n ihlal edildi\u011fi bu uygulama, \u00f6zellikle kad\u0131n mahpuslar a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok daha a\u011f\u0131r bir ma\u011fduriyet do\u011furmaktad\u0131r. Nitekim pek \u00e7ok mahpus, s\u0131rf bu y\u00fczden muayeneyi reddederek cezaevine geri d\u00f6nmekte, hatta “personeli gereksiz me\u015fgul etti” gerek\u00e7esiyle disiplin cezas\u0131na dahi muhatap olabilmektedir. Kelep\u00e7eli muayene \u00f6rnekleri, hastas\u0131n\u0131n mahremiyetini savundu\u011fu i\u00e7in soru\u015fturmaya u\u011frayan onurlu doktorlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, bu alan\u0131n ne kadar sorunlu oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n
Cezaevi meselesinin belki de en can yak\u0131c\u0131 boyutu, hasta mahpuslard\u0131r. T\u00fcrkiye’de say\u0131lar\u0131n\u0131 -veriler d\u00fczenli a\u00e7\u0131klanmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kesin veremesek de- 300\u2019\u00fc a\u015fk\u0131n a\u011f\u0131r hasta mahpus yan\u0131nda bini a\u015fk\u0131n hasta mahpus bulunmaktad\u0131r. Bu mahpuslar cezaevi ko\u015fullar\u0131nda sa\u011fl\u0131\u011fa eri\u015fmekte ciddi zorluklar ya\u015famaktad\u0131r. Cezaevleri, betonu, rutubeti, g\u00fcne\u015fsiz ve havas\u0131z ortam\u0131yla hele de tecrit uygulamalar\u0131yla insan\u0131n hastalanmas\u0131 i\u00e7in \u00e2deta en elveri\u015fli mek\u00e2nlard\u0131r. Revire ula\u015fmak dahi zorken, revirde \u00e7\u00f6z\u00fclemeyecek a\u011f\u0131r vakalar\u0131n sevk s\u00fcre\u00e7leri aylar s\u00fcrebilmektedir. Di\u015f a\u011fr\u0131s\u0131 i\u00e7in ba\u015fvurup s\u0131ras\u0131 bir-iki ay sonra gelen mahpusun kendi di\u015fini kendisi \u00e7ekmek zorunda kalmas\u0131, b\u00f6brek ta\u015f\u0131yla k\u0131vranan mahpusun sevk beklerken ta\u015f\u0131 kendili\u011finden d\u00fc\u015f\u00fcrmesi gibi \u00f6rnekler istisna de\u011fil, sistematik bir aksakl\u0131\u011f\u0131n belirtisidir. Te\u015fhisa\u015famas\u0131nda ge\u00e7i\u015ftirilen s\u00fcreler y\u00fcz\u00fcnden hastal\u0131\u011f\u0131 kronikle\u015fen, geri d\u00f6n\u00fclmez a\u015famaya gelen mahpuslar vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bu tablonun i\u00e7inde \u00f6zel bir yeri, cezaevinde kalamayacak durumdaki a\u011f\u0131r hasta mahpuslar ve onlar\u0131n infaz\u0131n\u0131n ertelenmesi meselesi tutar. 5275 say\u0131l\u0131 \u0130nfaz Kanunu’nun 16. maddesi, maruz kald\u0131\u011f\u0131 a\u011f\u0131r bir hastal\u0131k veya engellilik nedeniyle cezaevi ko\u015fullar\u0131nda hayat\u0131n\u0131 yaln\u0131z idame ettiremeyen mahk\u00fbmun cezas\u0131n\u0131n infaz\u0131n\u0131n geri b\u0131rak\u0131labilece\u011fini d\u00fczenler. -Buradaki “toplum g\u00fcvenli\u011fi” istisnas\u0131na itiraz\u0131m\u0131z bakidir; zira \u00f6l\u00fcm d\u00f6\u015fe\u011findeki bir insan\u0131n toplum g\u00fcvenli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan tehlike olu\u015fturdu\u011fu iddias\u0131 \u00e7o\u011fu zaman bir bahaneden ibarettir.- Bu madde kapsam\u0131nda ki\u015finin su\u00e7unun ya da ald\u0131\u011f\u0131 cezan\u0131n bir \u00f6nemi yoktur; as\u0131l olan, teknik ve t\u0131bbi bir inceleme neticesinde infaz\u0131n ertelenmesinin gerekip gerekmedi\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130\u015fte tam bu noktada Adli T\u0131p Kurumu meselesi devreye girer. Uygulamada, tam te\u015fekk\u00fcll\u00fc devlet ve \u00fcniversite hastanelerinin heyet raporlar\u0131 “cezaevinde kalamaz” dedi\u011fi halde, ATK bunun aksi y\u00f6nde raporlar verebilmektedir. \u0130nsan haklar\u0131 alan\u0131nda m\u00fccadele y\u00fcr\u00fcten hukuk\u00e7ular olarak sordu\u011fumuz soru \u015fudur: Teknik veriler i\u00e7eren bu raporlardan hangisine itibar edece\u011fiz? ATK’y\u0131 kanunen son s\u00f6z\u00fc s\u00f6yleyecek kurum kabul etsek dahi, mevcut idari yap\u0131s\u0131yla bu kurumun raporlar\u0131 me\u015fru say\u0131labilir mi?<\/p>\n\n\n\n
Bizim ATK’ya y\u00f6neltti\u011fimiz temel ele\u015ftiri, kurumun do\u011frudan Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131 b\u00fcnyesinde tesis edilmi\u015f, idari ve mali \u00f6zerkli\u011fi bulunmayan bir kurum olmas\u0131d\u0131r. Yarg\u0131ya “resm\u00ee bilirki\u015filik” hizmeti sunan bir kurumun, y\u00fcr\u00fctmeye bu denli ba\u011fl\u0131\/ba\u011f\u0131ml\u0131 olmas\u0131, verdi\u011fi raporlar\u0131 daha i\u015fin ba\u015f\u0131nda \u015faibeli hale getirir. ATK raporuna g\u00f6re bir dava reddedilebilmekte ya da kabul edilebilmekte, bir san\u0131k hakk\u0131nda ceza ya da beraat karar\u0131 verilebilmekte, bir mahk\u00fbm hakk\u0131nda infaz erteleme ya da devam karar\u0131 \u00e7\u0131kabilmektedir. Bu kadar hayati bir g\u00f6rev \u00fcstlenen kurumun ba\u011f\u0131ms\u0131z ve tarafs\u0131z olmas\u0131, adil yarg\u0131lanma hakk\u0131n\u0131n da bir gere\u011fidir. Verilen raporlar\u0131n i\u00e7eri\u011fi t\u0131bbi olarak do\u011fru olsa dahi, s\u00f6z konusu yap\u0131sal bozukluk b\u00fct\u00fcn raporlar\u0131 g\u00f6lgeler.<\/p>\n\n\n\n
Bu ele\u015ftiriler yeni de de\u011fildir. 2010 tarihli Devlet Denetleme Kurulu raporu dahi, ATK’n\u0131n “ba\u011fl\u0131 kurulu\u015f” stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn, y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc bilirki\u015filik hizmetinin gerektirdi\u011fi idari ve mali \u00f6zerklikle ba\u011fda\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etmi\u015f; ihtisas kurullar\u0131n\u0131n oylama usul\u00fcyle, \u00fcyelerin uzman olmad\u0131klar\u0131 konularda dahi karar vermelerinin bilirki\u015fili\u011fin \u00f6z\u00fcne ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu belirtmi\u015ftir. DDK, kurumun stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn “ilgili kurulu\u015f” haline getirilmesini, kendi b\u00fct\u00e7esine kavu\u015fturulmas\u0131n\u0131, ihtisas kurullar\u0131n\u0131n la\u011fvedilerek yerine yaln\u0131zca ilgili bran\u015fta uzman ki\u015filerden olu\u015fan heyetlerin kurulmas\u0131n\u0131, vakalar\u0131n \u00f6ncelikle akredite yerel \u00fcniversite ve sa\u011fl\u0131k kurulu\u015flar\u0131na g\u00f6nderilip ATK’n\u0131n bir “\u00fcst bilirki\u015filik organ\u0131” haline getirilmesini \u00f6nermi\u015ftir. Ne var ki bu tespit ve \u00f6neriler bug\u00fcne kadar dikkate al\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Sonu\u00e7 itibariyle ATK, isabetsizli\u011fi cezaevlerinde ya\u015fanan \u00f6l\u00fcmlerle tescil edilen raporlar\u0131yla istikrarl\u0131 bi\u00e7imde g\u00fcndeme gelmektedir. Hakk\u0131nda olumsuz rapor verilen mahpuslar\u0131n k\u0131sa s\u00fcre sonra hastal\u0131k nedeniyle vefat etmesi, ki\u015fi cezaevinde \u00f6ld\u00fckten sonra ula\u015fan raporda “hayat\u0131n\u0131 cezaevinde idame ettirebilir” denilmesi gibi \u00f6rnekler, bu kurumun mevcut yap\u0131 ve bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fck\u00e7e yeni ma\u011fduriyetler \u00fcretece\u011fini g\u00f6stermektedir. Kanaatimizce ATK ya mali ve idari \u00f6zerkli\u011fe sahip, ba\u011f\u0131ms\u0131z ve tarafs\u0131z bir kurum haline getirilmeli ya da g\u00f6revini tam te\u015fekk\u00fcll\u00fc \u00fcniversite ve devlet hastanelerine b\u0131rakmak suretiyle la\u011fvedilmelidir.<\/p>\n\n\n\n
Cezaevi meselesinde \u00f6zel bir hassasiyetle ele al\u0131nmas\u0131 gereken gruplar kad\u0131n ve \u00e7ocuk mahpuslard\u0131r. Kad\u0131n mahpus say\u0131lar\u0131 y\u0131llar i\u00e7inde art\u0131\u015f g\u00f6stermi\u015ftir. Mevzuat gere\u011fi alt\u0131 ya\u015f\u0131n\u0131 doldurmayan \u00e7ocuklar\u0131n anneleriyle birlikte kalmas\u0131na izin verilmekte; bu ya\u015f\u0131 dolduranlar ise varsa d\u0131\u015far\u0131daki aile fertlerine, yoksa \u00e7ocuk koruma kurumlar\u0131na teslim edilmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Burada ince bir nokta vard\u0131r ve bunu atlamak istemeyiz. As\u0131l olan, cezaevinin nihai bir cezaland\u0131rma arac\u0131 olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, tutuklaman\u0131n istisnai ve son \u00e7are olarak uygulanan bir tedbir haline gelmesidir. Hamile, bebek ya da k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuk sahibi annelerin tutuklanmas\u0131 \u00e7o\u011funlukla orant\u0131s\u0131z bir tedbirdir ve bundan vazge\u00e7ilmelidir. Anneleriyle birlikte kalan \u00e7ocuklar, esasen son \u00e7areleri cezaevi oldu\u011fu i\u00e7in oradad\u0131rlar; d\u0131\u015far\u0131da g\u00fcvenilir bir yak\u0131n\u0131 olan anneler zaten \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 i\u00e7eride s\u00fcrekli olarak tutmamaktad\u0131r. Ancak bu meseleyi dile getirirken azami dikkat gerekir. Ele\u015ftirilerimizin, “\u00e7ocuklar cezaevinde kalmas\u0131n” iyi niyetli g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc alt\u0131nda, \u00e7ocuklar\u0131n daha erken ya\u015fta annesinden kopar\u0131l\u0131p Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanl\u0131\u011f\u0131’na ba\u011fl\u0131 kurulu\u015flara g\u00f6nderilmesini \u00f6ng\u00f6ren bir d\u00fczenlemeyi tetiklememesi gerekir. Zira o takdirde \u00e7ocuk, anne sevgi ve bak\u0131m\u0131ndan daha erken mahrum b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olur. \u00c7\u00f6z\u00fcm \u00e7ocu\u011fu anneden koparmak de\u011fil, anneyi -m\u00fcmk\u00fcn olan her durumda- cezaevinden uzak tutmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
B\u00fct\u00fcn bu tabloyu ortaya koyduktan sonra, “peki ne yapmal\u0131?\u201d sorusuna iki d\u00fczeyde cevap vermek gerekir.<\/p>\n\n\n\n
Birinci d\u00fczey, sistemsel ve politik d\u00fczeydir. TOK\u0130 eliyle in\u015fa edilen yeni cezaevleriyle \u00f6v\u00fcnmek, \u00e7\u00f6z\u00fcm de\u011fildir; zira T\u00fcrkiye tarihi, in\u015fa edilen her cezaevinin k\u0131sa s\u00fcrede doldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Yap\u0131lmas\u0131 gereken; adil bir yarg\u0131lama d\u00fczeninin in\u015fas\u0131, insanlar\u0131 su\u00e7a iten sebeplerin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, tutuklaman\u0131n ilk ba\u015fvurulan tedbir olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, tutuklulukta ge\u00e7en s\u00fcrelerin azalt\u0131lmas\u0131, \u0131slah ara\u00e7lar\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 ve nihayet alternatif cezaland\u0131rma y\u00f6ntemleri \u00fczerine ciddiyetle yo\u011funla\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Burada “alternatif” derken kastetti\u011fimiz, su\u00e7u cezas\u0131z b\u0131rakmak ya da faili sorumluluktan azat etmek de\u011fildir. Aksine, cezaland\u0131rmay\u0131 hapsetmenin tekelinden kurtararak hem daha onar\u0131c\u0131 hem de ger\u00e7ekten cayd\u0131r\u0131c\u0131 se\u00e7enekleri g\u00fcndeme almakt\u0131r. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda, ma\u011fdurun zarar\u0131n\u0131n bizzat fail taraf\u0131ndan giderilmesini esas alan tazmin ve telafi y\u00f6ntemleri, taraflar\u0131n bir araya getirildi\u011fi uzla\u015ft\u0131rma ve onar\u0131c\u0131 adalet uygulamalar\u0131, adli para cezas\u0131, kamuya yararl\u0131 bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma, belirli hak ve yetkilerden s\u00fcreli yoksun b\u0131rakma, belirli bir \u015fehre ya da b\u00f6lgeye gitmekten yasaklanma, ev hapsi ve denetim y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri gibi se\u00e7enekler gelmektedir. Bu y\u00f6ntemlerin ortak yan\u0131, insan\u0131 toplumdan ve ailesinden koparmadan, onu \u00fcretken ve sorumlu bir \u00f6zne olarak tutarak cezaland\u0131rmay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Kanaatimizce bu tart\u0131\u015fma, M\u00fcsl\u00fcmanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan yabanc\u0131 bir tart\u0131\u015fma da de\u011fildir. Zira \u0130slam’\u0131n ceza anlay\u0131\u015f\u0131nda ma\u011fdurun ve hak sahibinin konumu merkezidir. K\u0131sas\u0131n yan\u0131nda aff\u0131n ve diyetin, yani telafinin ve ba\u011f\u0131\u015flaman\u0131n kap\u0131s\u0131 s\u00fcrekli a\u00e7\u0131k tutulmu\u015ftur. Su\u00e7u bir tek “devlete kar\u015f\u0131 i\u015flenmi\u015f bir fiil” olarak de\u011fil, \u00f6ncelikle ma\u011fdurun hakk\u0131n\u0131n ihlali olarak g\u00f6ren bu yakla\u015f\u0131m, bug\u00fcn onar\u0131c\u0131 adalet ad\u0131yla yeniden ke\u015ffedilen ilkelerle de \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr. Art\u0131k kaidenin hapis, istisnan\u0131n ise di\u011fer y\u00f6ntemler oldu\u011fu bug\u00fcnk\u00fc mant\u0131\u011f\u0131n tam tersine \u00e7evrilmesi gerekmektedir. Bu, bug\u00fcnden yar\u0131na kat edilebilecek bir mesafe de\u011fildir, ancak y\u00f6n\u00fcm\u00fcz\u00fc bu istikamete \u00e7evirmeden, cezaevlerini \u00e7o\u011faltarak bir yere varamayaca\u011f\u0131m\u0131z da a\u00e7\u0131kt\u0131r. Daha k\u00f6kl\u00fc d\u00fczeyde ise, bir cezaland\u0131rma arac\u0131 olarak “d\u00f6rt duvar”\u0131n adil ve insani olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n evrensel olarak tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131lmas\u0131, bize yeni ufuklar getirebilir. \u0130nfaz rejiminin \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir, etkili, adil ve e\u015fit bir mahiyete kavu\u015fmas\u0131, \u00f6rt\u00fcl\u00fc af niteli\u011findeki palyatif d\u00fczenlemelerden vazge\u00e7ilmesi asgari beklentidir. Ne yaz\u0131k ki ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ger\u00e7eklik, bu y\u00f6nde k\u00f6kl\u00fc bir politikan\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130kinci d\u00fczey ise her birimizin, bug\u00fcn, buradan yapabileceklerine dairdir. Yap\u0131labilecekler olduk\u00e7a \u00e7e\u015fitlidir ve en k\u00fc\u00e7\u00fck ad\u0131mlar dahi ihlallerin \u00f6nlenmesine ve tecridin k\u0131r\u0131lmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flar. Mahpus ziyaretleri, mahpuslara mektup yazmak, kitap g\u00f6ndermek, onlar\u0131n mektuplar\u0131na cevap vermek, bu insanlar i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir moral kayna\u011f\u0131d\u0131r ve tecridin duvarlar\u0131nda a\u00e7\u0131lan k\u00fc\u00e7\u00fck ama ger\u00e7ek gediklerdir. Yine cezaevleriyle ilgili ger\u00e7ekle\u015ftirilen panel, s\u00f6yle\u015fi, sergi ve benzeri etkinliklere kat\u0131lmak, yak\u0131n \u00e7evremizle s\u00fcrekli bu konuyu konu\u015farak bu hassasiyeti yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmak da tercih edilebilir.<\/p>\n\n\n\n
B\u00fct\u00fcn bu de\u011ferlendirmelerden sonra ba\u015fa d\u00f6nebiliriz. Cezaevi, fiziki ko\u015fullar\u0131, kapasitesi, ko\u011fu\u015fu, ranzas\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lmadan \u00f6nce, bir cezaland\u0131rma arac\u0131 olarak kendisi tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bir kurumdur. Yayg\u0131n bir cezaland\u0131rma arac\u0131 olarak kullan\u0131lmaya ba\u015flanal\u0131 \u00fc\u00e7-d\u00f6rt as\u0131r ge\u00e7meyen cezaevi, bug\u00fcn itibariyle cezaland\u0131rman\u0131n hi\u00e7bir amac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamayan, mahiyeti itibariyle ihlal \u00fcreten, kanaatimizce zul\u00fcm i\u00e7eren vebedensel cezalar i\u00e7ermesi yan\u0131nda, bedensel cezalardan dahi a\u011f\u0131r sonu\u00e7lar do\u011furabilen bir mekanizmaya d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. MAZLUMDER olarak bizim \u0131srar\u0131m\u0131z, bu cezaland\u0131rma y\u00f6nteminin insanili\u011fini, \u0130slamili\u011fini ve i\u015flevselli\u011fini tart\u0131\u015fmaya a\u00e7makt\u0131r.Bu, \u00fctopik bir talep de\u011fil, adalet aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n ta kendisidir. \u0130nsan\u0131 diri diri \u00f6\u011f\u00fcten bir sistemin kar\u015f\u0131s\u0131nda, hak ve adalet eksenli, merhametli, mahpusu bir g\u00fcvenlik meselesine indirgemeyen, onu evvela bir insan ve bir emanet olarak g\u00f6ren bir bak\u0131\u015f\u0131 savunuyoruz. Cezaevlerini \u00e7o\u011faltarak, kapasitelerini \u015fi\u015firerek de\u011fil; adaleti, merhameti ve insan onurunu merkeze alarak yol alabiliriz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Av. Kaya KARTAL – MAZLUMDER Genel Ba\u015fkan\u0131 Giri\u015f: Meseleyi Yerinden Kurmak Cezaevlerini konu\u015fmaya \u00e7o\u011fu zaman yanl\u0131\u015f yerden ba\u015fl\u0131yoruz. Tart\u0131\u015fma neredeyse her defas\u0131nda fiziki ko\u015fullardan, ko\u011fu\u015f kapasitesinden, ranza say\u0131s\u0131ndan, sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131ndan a\u00e7\u0131l\u0131yor; sanki as\u0131l mesele bu ko\u015fullar\u0131 iyile\u015ftirmekten ibaretmi\u015f gibi. Oysa bizim y\u0131llard\u0131r \u0131srarla dile getirdi\u011fimiz as\u0131l mesele daha temelde bir yerde duruyor: \u201cBir cezaland\u0131rma arac\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":43,"featured_media":325,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[76],"tags":[64],"issue":[75],"class_list":["post-381","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-202608_1","tag-kaya-kartal","issue-agustos-2026"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/381","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/43"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=381"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/381\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":382,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/381\/revisions\/382"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/325"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=381"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=381"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=381"},{"taxonomy":"issue","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fissue&post=381"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}