Av. Zeynep ORAL \u2013 Av. Muharrem BALCI<\/p>\n\n\n\n
Ceza kelimesi Arap\u00e7adaki \u201cczy\u201d k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcremi\u015f olup, tazminat, bedel veya \u00f6d\u00fcl anlam\u0131na gelmektedir; bu k\u00f6k ise S\u00fcryanicedeki \u201cgzy\u201d k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcremi\u015f olup iyi veya k\u00f6t\u00fc bir eylemi tazmin etmek anlam\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Kelimenin tan\u0131m\u0131nda tek bir kar\u015f\u0131l\u0131k \u00fczerine anla\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 gibi cezaland\u0131rman\u0131n felsefi temelleri ve me\u015fruiyet zemini de hukuk teorisinde uzla\u015f\u0131ya var\u0131lamam\u0131\u015f bir meseledir. T\u00fcrk\u00e7ede ve Osmanl\u0131cada kelime a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak olumsuz bir durumu ifade etmekte, hukuka ayk\u0131r\u0131 fiilin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak bilinmektedir. Ancak k\u00f6ken itibariyle hem olumlu hem olumsuz eylemlerin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131 anlams\u0131z de\u011fildir. Bu durum kelimenin bug\u00fcn ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 tek tarafl\u0131 olumsuz y\u00fck\u00fcn zorunlu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, dilin tarihsel haf\u0131zas\u0131nda cezan\u0131n salt bir ac\u0131 \u00e7ektirme arac\u0131 olarak do\u011fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n
Bu dilbilimsel g\u00f6zlem tek ba\u015f\u0131na cezaland\u0131rma eyleminin bug\u00fcn de olumlu bir anlam ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 sonucunu vermez ancak cezan\u0131n kavramsal temelinde tazmin ve denge fikrinin bulundu\u011funu g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir. Nitekim cezaland\u0131rman\u0131n amac\u0131, tek ba\u015f\u0131na su\u00e7luya ac\u0131 \u00e7ektirmek, intikam almak yahut bireyi etkisiz hale getirmek de\u011fildir. Senelerce bilin\u00e7li veya bilin\u00e7siz bi\u00e7imde yanl\u0131\u015f in\u015fa edilen ve bir\u00e7ok \u00e7evre ko\u015fullar\u0131n\u0131n etkisinde bir hayat\u0131n sahibi i\u00e7in tek veya en b\u00fcy\u00fck olumsuzluk s\u00f6z konusu ceza de\u011fildir. Bu ki\u015filer i\u00e7in ceza, iyi yorumland\u0131\u011f\u0131nda olumlu bir durumu da ifade edebilmektedir. Do\u011fas\u0131nda bir\u00e7ok hak kayb\u0131 bulundursa da ceza teorisinin ba\u015fl\u0131ca amac\u0131 su\u00e7lunun hak kayb\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7\u2019e g\u00f6re cezaland\u0131rman\u0131n amac\u0131, s\u00f6z konusu su\u00e7la birlikte toplumda bozulan dengenin yeniden in\u015fas\u0131d\u0131r (Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7, Do\u011fu Bat\u0131 Aras\u0131nda \u0130sl\u00e2m, 313). Bu sebeple cezaland\u0131rma, su\u00e7lunun da i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131 toplumu iyile\u015ftirmek ad\u0131na at\u0131lm\u0131\u015f, olumlu bir ad\u0131md\u0131r. <\/p>\n\n\n\n
Tarihsel s\u00fcre\u00e7te cezay\u0131 ad\u00e2letin yeniden tesisi ve bir kefaret olarak g\u00f6ren mutlak teoriler ile cezay\u0131 gelecekteki su\u00e7lar\u0131 \u00f6nleme veya faili \u0131slah etme amac\u0131 ta\u015f\u0131yan faydac\u0131 teoriler kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmi\u015ftir. Mutlak teorilerin temsilcilerinden Kant, cezay\u0131 ahl\u00e2k\u00ee \u015fuurun kesin bir emri olarak tan\u0131mlarken; Hegel, su\u00e7u hukukun ink\u00e2r\u0131, cezay\u0131 ise bu ink\u00e2r\u0131n ink\u00e2r\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcr (Melike Belk\u0131s Ayd\u0131n, Kant\u2019\u0131n ve Hegel\u2019in Felsefesinde Cezan\u0131n Amac\u0131, 135). Faydac\u0131 tarafta ise Beccaria ve Bentham gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, yapt\u0131r\u0131m\u0131n me\u015fruiyetini toplumsal yarar ve su\u00e7tan cayd\u0131rma etkisi \u00fczerinden kurmaktad\u0131r (Nuri Berkay \u00d6zgen\u00e7, Su\u00e7 ile Soyut Ceza Aras\u0131ndaki Orant\u0131l\u0131l\u0131k, 187). Modern d\u00f6nemde ise su\u00e7u sadece devlete de\u011fil, bireylere ve ili\u015fkilere verilen bir zarar olarak g\u00f6ren onar\u0131c\u0131 ad\u00e2let yakla\u015f\u0131m\u0131, ma\u011fdurun zarar\u0131n\u0131n giderilmesini ve dengelerin onar\u0131lmas\u0131n\u0131 merkeze alan alternatif bir paradigma sunar (Rahime Erba\u015f, Modern Onar\u0131c\u0131 Ad\u00e2let Programlar\u0131, 1181).<\/p>\n\n\n\n
Bosna Hersek\u2019in ilk cumhurba\u015fkan\u0131, hukuk\u00e7u, siyaset adam\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr olan Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7, bu tart\u0131\u015fmalara insan\u0131n ontolojik yap\u0131s\u0131n\u0131 dikkate alan \u00f6zg\u00fcn bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 kazand\u0131r\u0131r. \u0130zzetbegovi\u00e7 hem Bat\u0131 felsefesinin hem de \u0130sl\u00e2m hukukunun birikimini sentezleyerek evrensel insanl\u0131k meselelerine dair derinlikli d\u00fc\u015f\u00fcnceler geli\u015ftirmi\u015ftir. Onun cezaland\u0131rmaya dair yakla\u015f\u0131m\u0131, z\u0131t kutuplardan uzakla\u015farak makul olan orta yolu bulmaya \u00e7al\u0131\u015fan -Aristoteles\u2019in mesotes y\u00f6ntemi gibi- bir metodolojiye dayan\u0131r (H\u00fcseyin Bal, Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7 ve Bilgeli\u011fin Tezah\u00fcrleri, 373).<\/p>\n\n\n\n
\u0130zzetbegovi\u00e7, cezaland\u0131rman\u0131n amac\u0131n\u0131 klasik paradigma i\u00e7inde yer alan \u00f6nleme, koruma veya tazmin ama\u00e7lar\u0131na indirgemez. Ona g\u00f6re cezan\u0131n temel gayesi, yasaklanan bir fiilin i\u015flenmesiyle ahl\u00e2k\u00ee d\u00fczende meydana gelen sars\u0131nt\u0131n\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m\u0131 yeniden in\u015fa etmektir. Aliya bu yakla\u015f\u0131m\u0131, su\u00e7luluk ve sosyal koruma prensipleri kar\u015f\u0131s\u0131nda bir \u201c\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yol\u201d olarak nitelendirir (Muharrem Balc\u0131, Aliya\u2019da Hukuk ve D\u00fczen, 19). Cezay\u0131 su\u00e7lunun uslanmas\u0131 i\u00e7in bir terapi veya toplumsal bir korunma arac\u0131 olarak g\u00f6rmek, \u0130zzetbegovi\u00e7\u2019e g\u00f6re insan\u0131 bir nesneye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren ve onun \u015fahsiyetini <\/a>al\u00e7altan gayri insan\u00ee bir tutumdur (H\u00fcseyin Bal, Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7 ve Bilgeli\u011fin Tezah\u00fcrleri, 380). B\u00f6ylece bir insan\u0131 cezaland\u0131rmak, onun \u00f6zg\u00fcr irade sahibi ve eylemlerinden sorumlu bir \u00f6zne oldu\u011funu kabul etmek, bir anlamda ona de\u011fer vererek onu onurland\u0131rmak anlam\u0131na gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n Mutlak ceza teorisi<\/em>, cezan\u0131n me\u015fruiyetini adaletin kendinde bir de\u011fer olmas\u0131na dayand\u0131r\u0131r ve onu yaln\u0131zca ge\u00e7mi\u015fe y\u00f6nelik bir hak etme meselesi sayar; \u0131slah veya cayd\u0131rma gibi pragmatik hedefler \u00f6ncelik ta\u015f\u0131maz (Melike Belk\u0131s Ayd\u0131n, Kant\u2019\u0131n ve Hegel\u2019in Felsefesinde Cezan\u0131n Amac\u0131, 126-127). Ceza, su\u00e7la sars\u0131lan hukuk d\u00fczeninin yeniden tesisini sa\u011flayan zorunlu bir kar\u015f\u0131l\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Kant\u2019ta cezaland\u0131rma kategorik buyru\u011fa dayan\u0131r ve bir ki\u015finin cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n tek sebebi i\u015fledi\u011fi su\u00e7tur; ceza asla toplumun veya failin yarar\u0131na bir ara\u00e7 olamaz (Murat Bayram, 26). Bu, insan\u0131n ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir ama\u00e7 oldu\u011fu ve nesnele\u015ftirilemeyece\u011fi ilkesinden do\u011far (Murat Bayram, 30; Melike Belk\u0131s Ayd\u0131n, 132). Kant, ceza \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc ius talionis (k\u0131sas) ilkesiyle belirler; adaletin terazisi hi\u00e7bir tarafa e\u011filmemelidir. Bir ki\u015fi ba\u015fkas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnde kendi belirledi\u011fi yasa gere\u011fi kendisini de \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f say\u0131l\u0131r (Murat Bayram, 31). Me\u015fhur ada \u00f6rne\u011finde, bir toplum da\u011f\u0131lsa dahi hapisteki son katilin cezas\u0131 infaz edilmeden da\u011f\u0131lamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc kan su\u00e7unun toplum \u00fczerinde kalmamas\u0131 evrensel bir adalet gere\u011fidir (Melike Belk\u0131s Ayd\u0131n, 131).<\/p>\n\n\n\n Hegel\u2019e g\u00f6re su\u00e7 hukukun ink\u00e2r\u0131d\u0131r, ceza ise bu ink\u00e2r\u0131n ink\u00e2r\u0131 yoluyla adaleti yeniden tesis eder (Melike Belk\u0131s Ayd\u0131n, 136). Failin cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 onu ak\u0131l sahibi ve \u00f6zg\u00fcr iradeli bir \u00f6zne olarak tan\u0131makt\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc su\u00e7lu, fiiliyle kendisine de uygulanacak evrensel bir kural koymu\u015ftur. Ceza, failin eyleminden \u00e7\u0131kar\u0131lmasayd\u0131 birey \u0131slah edilecek bir hayvana indirgenmi\u015f olurdu (Melike Belk\u0131s Ayd\u0131n, 135).<\/p>\n\n\n\n \u0130ki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr de faydac\u0131l\u0131\u011f\u0131 reddeder: Kant bunu \u201ccezai \u00e7\u0131karc\u0131l\u0131k\u201d sayarken, Hegel ampirik ama\u00e7lar\u0131n cezan\u0131n kendinde do\u011frulu\u011funu g\u00f6lgeledi\u011fini savunur (Melike Belk\u0131s Ayd\u0131n, 132, 135). B\u00f6ylece mutlak teoriler, cezay\u0131 ahlaki sorumlulu\u011fun zorunlu sonucu sayarak failin nesnele\u015ftirilmesine kar\u015f\u0131 bir s\u0131n\u0131r olu\u015fturur.<\/p>\n\n\n\n Faydac\u0131 teori <\/em>ise, cezan\u0131n me\u015fruiyetini ge\u00e7mi\u015fte de\u011fil gelecekteki toplumsal sonu\u00e7larda arar; ceza kendinde bir ama\u00e7 de\u011fil, toplumsal mutlulu\u011fu art\u0131ran ara\u00e7sal bir mekanizmad\u0131r (Burcu Enis, Cezaland\u0131rma Konusunda Faydac\u0131 Teori ve Kefaret Teorisinin Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, 22; Ay\u015fe Ya\u015far \u00dcm\u00fctl\u00fc, Hukuk Uygarla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 Olabilir mi? 85). Bentham cezay\u0131 \u201cgerekli bir k\u00f6t\u00fcl\u00fck\u201d sayar ve ancak daha b\u00fcy\u00fck bir k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc engelledi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde me\u015fru g\u00f6r\u00fcr; hazc\u0131l\u0131k hesab\u0131na g\u00f6re yapt\u0131r\u0131m, sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ac\u0131 hazdan fazla oldu\u011funda hakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Su\u00e7un \u00f6nlenmesi genel ve \u00f6zel \u00f6nleme olarak ikiye ayr\u0131l\u0131r: genel \u00f6nleme toplumu cayd\u0131rmay\u0131, \u00f6zel \u00f6nleme ise faili korkutma, tecrit ve rehabilitasyon a\u015famalar\u0131yla \u0131slah\u0131 hedefler (Burcu Enis, 22; Enver Kumbasar, T\u00fcrk Hukukunda Cezan\u0131n Belirlenmesi, 16, 19). Faruk Erem, cezan\u0131n tek me\u015fru gerek\u00e7esinin \u0131slah i\u015flevi oldu\u011funu savunarak onu failin topluma uyumu i\u00e7in bir tedbir sayar; fail, yanl\u0131\u015f\u0131ndan de\u011fil ona yol a\u00e7an \u201cmarazi\u201d halinden dolay\u0131 tedavi edilir (Enver Kumbasar, 4, 25; Burcu Enis, 25).<\/p>\n\n\n\n Bu \u00e7izgi, Marc Ancel\u2019in \u201csosyal savunma\u201d (d\u00e9fense sociale) teorisiyle sistemle\u015fir. Ancel\u2019e g\u00f6re cezan\u0131n amac\u0131 faili d\u0131\u015flamak de\u011fil topluma kazand\u0131rmakt\u0131r; ceza sistemi e\u011fitici ve koruyucu da olmal\u0131d\u0131r (Muharrem Balc\u0131, Aliya\u2019da Hukuk ve D\u00fczen, 19). Ancel, bu anlay\u0131\u015f\u0131n izlerini \u0130slam hukukunda da bulur: k\u00fc\u00e7\u00fckleri sorumlu tutmayan ve mahkemelere takdir yetkisi tan\u0131yan sistemi bir sosyal koruma modeli sayar (Muharrem Balc\u0131, Aliya\u2019da Hukuk ve D\u00fczen, muharrembalci.com\/yayinlar\/makaleler\/326.pdf). Bu \u00e7er\u00e7evede su\u00e7lu, cezaland\u0131r\u0131lacak bir irade de\u011fil tedavi edilecek bir \u201csosyal ar\u0131za\u201d olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr; Aliya\u2019n\u0131n ele\u015ftirdi\u011fi model tam olarak budur.<\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir model olan <\/strong>restoratif adalet<\/em>, su\u00e7u devlete kar\u015f\u0131 soyut bir ihlal de\u011fil bireyler aras\u0131ndaki somut bir zarar sayan bir paradigma de\u011fi\u015fimidir (Sercan Tokdemir, Ceza Adaleti Sistemine Yeni Bir Yakla\u015f\u0131m, 77; Abdullah Batuhan Baytaz, Onar\u0131c\u0131 Adalet\u2019e Genel Bir Bak\u0131\u015f, 119). Oda\u011fa devlet yerine ma\u011fdurun ihtiya\u00e7lar\u0131, failin sorumlulu\u011fu ve toplumun iyile\u015fmesi konur (G\u00fcl\u00e7in Cebecio\u011flu, Retributive or Restorative? 658). Klasik sistemde ma\u011fdur bir tan\u0131\u011fa indirgenirken, restoratif model taraflar\u0131n aktif kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 \u015fart ko\u015far; adalet, zarar\u0131n giderilmesiyle \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Howard Zehr\u2019e g\u00f6re adalet, failin ne hak etti\u011finden \u00e7ok zarar\u0131n nas\u0131l giderilece\u011fi sorusuyla ba\u015flamal\u0131d\u0131r (Sercan Tokdemir, 86). Nils Christie ise devletin cezai uyu\u015fmazl\u0131klar\u0131 taraflardan ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, oysa bunlar\u0131n taraflar\u0131n kendi aralar\u0131nda \u00e7\u00f6zebilece\u011fi bir m\u00fclkiyet oldu\u011funu savunur (G\u00fcl\u00e7in Cebecio\u011flu, 658).<\/p>\n\n\n\n Ceza teorileri klasik, pozitivist ve restoratif okullar olarak \u00fc\u00e7e ayr\u0131l\u0131r: klasik okul \u00f6detmeyi, pozitivist okul \u0131slah\u0131, restoratif okul ise ma\u011fdur odakl\u0131 uzla\u015f\u0131y\u0131 esas al\u0131r. T\u00fcrk hukukunda bu modelin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, 5271 say\u0131l\u0131 CMK\u2019n\u0131n 253. ve 254. maddelerinde d\u00fczenlenen uzla\u015ft\u0131rma kurumudur; bu kurum ma\u011fdurun tatminini ve failin sorumlulu\u011fu, ma\u011fdur kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00fcstlenmesini hedefler.<\/p>\n\n\n\n Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7\u2019in ceza anlay\u0131\u015f\u0131, modern ceza teorilerinin pragmatik s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015farak ontolojik bir derinlik kazan\u0131r. Onun felsefesinin merkezinde, cezan\u0131n d\u00fcnyevi bir yarar arac\u0131na indirgenemeyece\u011fi yer al\u0131r. \u0130zzetbegovi\u00e7\u2019e g\u00f6re cezan\u0131n me\u015fruiyeti, failin \u0131slah\u0131 veya toplumun korkutulmas\u0131 gibi d\u0131\u015fsal sonu\u00e7larda de\u011fil, evrensel ahl\u00e2k\u00ee bir zorunlulukta bulunur. Kendi ifadesiyle, \u201cCezan\u0131n gayesi ne \u00f6nleme ne koruma ve ne de tazmindir. Yani, failin \u0131slah\u0131 da dahil olmak \u00fczere herhangi pratik, d\u00fcnyevi bir hedefi yoktur. Gayesi, yasak fiilin icras\u0131yla ahl\u00e2k\u00ee d\u00fczende bozulmu\u015f olan dengenin yeniden kurulmas\u0131d\u0131r.\u201d (Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7, Do\u011fu Bat\u0131 Aras\u0131nda \u0130sl\u00e2m, 313) Bu yakla\u015f\u0131m, cezay\u0131 su\u00e7un faili taraf\u0131ndan sars\u0131lan evrensel ve ahl\u00e2k\u00ee adaletin restorasyonu olarak kurgulayan mutlak ceza teorileriyle yak\u0131n bir akrabal\u0131k ta\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Aliya bu restorasyonun somut \u00f6rne\u011fi olarak k\u0131sas\u0131<\/em> ele al\u0131r. Ona g\u00f6re k\u0131sas, kaba bir misilleme de\u011fil \u201cgayriahl\u00e2k\u00ee bir fiile ahl\u00e2k\u00ee bir cevap\u201dt\u0131r. Buradaki ahlakilik, faili bir e\u015fya veya hasta gibi g\u00f6r\u00fcp zorla iyile\u015ftirmek yerine, onu eyleminden sorumlu bir \u00f6zne olarak tan\u0131maktan gelir. Faili cezaland\u0131rmak, h\u00fcr iradesinin sonucuna katlanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayarak ona onurunu iade etmektir. Aliya, bu tatbikat\u0131n bazen \u201cyarars\u0131z ve hatta zararl\u0131\u201d g\u00f6r\u00fcnmesine ra\u011fmen ahl\u00e2k\u00ee d\u00fczenin bekas\u0131 i\u00e7in vazge\u00e7ilmez oldu\u011funu vurgular (Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7, Do\u011fu Bat\u0131 Aras\u0131nda \u0130sl\u00e2m, 313-314).<\/p>\n\n\n\n Aliya\u2019n\u0131n \u201c\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yol\u201d sentezi, cezan\u0131n ahl\u00e2k\u00ee \u00f6z\u00fcn\u00fc korurken toplumsal ger\u00e7ekli\u011fi de d\u0131\u015flamaz. \u0130sl\u00e2m hukukunun hem il\u00e2h\u00ee hem insan\u00ee bir nizam\u0131 temsil etti\u011fini savunan Aliya, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n sosyal koruman\u0131n unsurlar\u0131n\u0131 da kabul etti\u011fini belirtir ve bu s\u00fcreci \u201cduay\u0131 namaza, sadakay\u0131 zek\u00e2ta \u00e7eviren ayn\u0131 geli\u015fme\u201d olarak a\u00e7\u0131klar. B\u00f6ylece ceza \u00f6z\u00fcnde ahl\u00e2k\u00ee bir kefaret ta\u015f\u0131rken, infaz a\u015famas\u0131nda toplumu koruyan pragmatik tedbirlerle desteklenebilir. Bu sentez, Marc Ancel\u2019in 14. y\u00fczy\u0131l \u0130sl\u00e2m ceza hukukuna dair tespitleriyle de \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr; Ancel bu sistemin k\u00fc\u00e7\u00fckler i\u00e7in cezai olmayan e\u011fitici tedbirler \u00f6ng\u00f6rmesini ve had cezalar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki alan\u0131 h\u00e2kimin serbest de\u011ferlendirmesine b\u0131rakmas\u0131n\u0131 bir t\u00fcr sosyal koruma sistemi olarak yorumlar (Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7, Do\u011fu Bat\u0131 Aras\u0131nda \u0130sl\u00e2m, 315-316).<\/p>\n\n\n\n \u0130zzetbegovi\u00e7\u2019in ahl\u00e2k\u00ee denge vurgusu, Bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki klasik adalet aray\u0131\u015flar\u0131yla da paralellik ta\u015f\u0131r. Thomas More\u2019un ceza ele\u015ftirisi \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar, \u00f6detmeci\/tazmin yakla\u015f\u0131m\u0131n temelinde, cezan\u0131n bozulan moral dengeyi yeniden kurma amac\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve cezan\u0131n bizzat ama\u00e7 oldu\u011funu belirtir (Zeki Akta\u015f, \u00dctopya ve Ceza: Thomas More\u2019un Ceza Ele\u015ftirisi, 896). More\u2019un orant\u0131s\u0131z cezalara itiraz\u0131 da temelde cezan\u0131n ahl\u00e2k\u00ee haks\u0131zl\u0131\u011fa\/su\u00e7a denk olmas\u0131 gerekti\u011fi fikrine dayan\u0131r; bu ortak zemin, cezan\u0131n bir iktidar g\u00f6sterisi de\u011fil bir onur meselesi oldu\u011fu kabul\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Sonu\u00e7 olarak Aliya\u2019n\u0131n teorisi, Kant ve Hegel\u2019in mutlak teorilerine ahl\u00e2k\u00ee ciddiyet bak\u0131m\u0131ndan yak\u0131n dururken, bunlar\u0131 \u0130sl\u00e2m hukukunun esneklik ve maslahat ilkeleriyle harmanlar. Onun i\u00e7in ceza ne su\u00e7luyu topluma feda eden bir ara\u00e7 ne de onu nesnele\u015ftiren bir terapidir; insan onurunun gere\u011fi olarak, zedelenen evrensel vicdan\u0131n ve bozulan moral dengenin yeniden tesisidir.<\/p>\n\n\n\n \u0130sl\u00e2m hukuku literat\u00fcr\u00fcnde cezaland\u0131rma, su\u00e7 ile yapt\u0131r\u0131m aras\u0131nda adil bir denge kurulmas\u0131 esas\u0131na dayan\u0131r (Murat Polat, \u0130sl\u00e2m Ceza Hukukunda Su\u00e7-Ceza Dengesi, 7). Bu ilke, cahiliye d\u00f6neminin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz intikam pratiklerine bir tepki olarak do\u011fmu\u015ftur; \u0130sl\u00e2m, kabile intikam\u0131 yerine cezay\u0131 bireyselle\u015ftiren \u201cmuk\u00e2bele bi\u2019l-misl\u201d ve \u201cm\u00fcm\u00e2selet\u201d prensiplerini getirmi\u015ftir (Murat Polat, 258). Bu dengenin temel dayana\u011f\u0131, \u015e\u00fbra suresi 40. ayetteki \u201cbir k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 ancak ona denk bir misillemedir\u201d h\u00fckm\u00fcd\u00fcr (Murat Polat, 719; Naz\u0131m B\u00fcy\u00fckba\u015f, Klasik \u0130sl\u00e2m Hukuku Literat\u00fcr\u00fcnde \u201cSu\u00e7\u201d, 259). Bu ayet her tecav\u00fcze verilecek cevab\u0131n misliyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fini vurgular. Cezan\u0131n su\u00e7tan hafif kalmas\u0131 su\u00e7u te\u015fvik eder, a\u011f\u0131r olmas\u0131 ise zulme d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr; cezan\u0131n su\u00e7a denk olmas\u0131 hem ma\u011fdurun intikam hissini dindirir hem toplumda adaletin tesis edildi\u011fi duygusunu peki\u015ftirir (\u0130lhan Akbulut, 229).<\/p>\n\n\n\n Bu denge mant\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 kategoride i\u015fler. Had cezalar\u0131nda \u015e\u00e2ri taraf\u0131ndan belirlenmi\u015f kesin s\u0131n\u0131rlar (makas\u0131d-\u0131 hamse), can, mal, ak\u0131l, nesil ve din emniyetini koruma amac\u0131yla en etkili yapt\u0131r\u0131m\u0131 dengeler. K\u0131sasta denge mutlak e\u015fitlik aray\u0131\u015f\u0131d\u0131r, cana can uygulamas\u0131yla adalet terazisi e\u015fitlenir. Ta\u2019zirde ise denge daha esnektir, h\u00e2kim failin durumuna g\u00f6re \u0131slah edici bir ceza takdir eder.<\/p>\n\n\n\n \u0130sl\u00e2m hukukundaki bu teknik su\u00e7-ceza dengesi, Aliya\u2019n\u0131n \u201cahl\u00e2k\u00ee denge\u201d kavram\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr, ancak Aliya bu dengeyi salt teknik bir orant\u0131l\u0131l\u0131k hesab\u0131 de\u011fil, evrensel ahl\u00e2k\u00ee d\u00fczende meydana gelen sars\u0131nt\u0131n\u0131n giderilmesi, varolu\u015fsal bir d\u00fczen sorunu olarak sunar.<\/p>\n\n\n\n \u0130zzetbegovi\u00e7\u2019in tezi, cezay\u0131 ge\u00e7mi\u015f fiilin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 saymas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan mutlak teoriyle \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr ve Kant ile birlikte insan\u0131n ara\u00e7salla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 reddeder. Ancak temel bir referans fark\u0131 vard\u0131r. Kant ve Hegel\u2019in teorileri me\u015fruiyetini evrensel ak\u0131l ve rasyonel otonomi \u00fczerine kurarken, Aliya \u201cahl\u00e2k\u00ee d\u00fczen\u201d kavram\u0131n\u0131 insan\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131na ve Allah ile olan s\u00f6zle\u015fmesine dayand\u0131r\u0131r. Ona g\u00f6re \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve ahl\u00e2k, ak\u0131ld\u0131\u015f\u0131 ve tabiat\u00fcst\u00fc unsurlard\u0131r; ahl\u00e2k\u00ee sorumlulu\u011fun as\u0131l muhatab\u0131 Allah\u2019t\u0131r. Bu, Aliya\u2019n\u0131n tazmin d\u00fc\u015f\u00fcncesini sek\u00fcler bir hukuk politikas\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131p ontolojik bir gereklili\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Aliya\u2019n\u0131n sosyal koruma ele\u015ftirisi, faydac\u0131l\u0131\u011f\u0131n en geli\u015fmi\u015f formuna bir itirazd\u0131r. Bentham cezay\u0131 toplumsal mutlulu\u011fu art\u0131ran bir ara\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fcrken, Ancel\u2019in sosyal savunma teorisi de cezay\u0131 faili topluma kazand\u0131rma arac\u0131na indirger. Aliya i\u00e7in sorun, her iki yakla\u015f\u0131m\u0131n da faili \u00f6zg\u00fcr iradeli bir \u00f6zne de\u011fil, tedavi edilecek bir hasta veya etkisiz hale getirilecek bir sosyal ar\u0131za saymas\u0131d\u0131r; bu da insan onurunu toplumsal fayda u\u011fruna feda etmektir.<\/p>\n\n\n\n Restoratif adalet ile Aliya aras\u0131nda da benzerlik ve fark vard\u0131r. Onar\u0131c\u0131 adalette uyu\u015fmazl\u0131k taraflar\u0131n m\u00fclkiyeti say\u0131l\u0131r ve ma\u011fdurun iradesi merkezi \u00f6neme sahiptir; Aliya\u2019da da k\u0131sasta ma\u011fdurun af veya diyet hakk\u0131 bir onar\u0131m mekanizmas\u0131d\u0131r. Ancak Aliya\u2019da esas karar ve yapt\u0131r\u0131m h\u00e2l\u00e2 devletin elindedir; ceza, iki ki\u015fi aras\u0131ndaki bir uzla\u015f\u0131 de\u011fil, bozulan evrensel ahl\u00e2k\u00ee dengenin devlet eliyle yeniden tesisidir.<\/p>\n\n\n\n Aliya\u2019n\u0131n \u201c\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yol\u201du ne mutlak teorinin tekrar\u0131 ne de sosyal koruman\u0131n reddidir. Cezan\u0131n \u00f6z\u00fcnde ahl\u00e2k\u00ee kar\u015f\u0131l\u0131k ilkesini korurken, uygulamas\u0131nda zaruret ve maslahat gere\u011fi sosyal koruma unsurlar\u0131n\u0131 da kabul eder. Bu, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n maneviyat\u0131 sosyo-politik bir disipline kavu\u015fturan yap\u0131s\u0131yla uyumludur. Sonu\u00e7 olarak Aliya\u2019n\u0131n konumu, cezan\u0131n temelini metafizik bir moral dengede arayan ancak infazda failin \u015fahsiyetini ve toplumsal \u015fartlar\u0131 g\u00f6zeten \u00f6zg\u00fcn bir kategoridir.<\/p>\n\n\n\n Bu inceleme, \u0130zzetbegovi\u00e7\u2019in modern ceza paradigmalar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki \u00f6zg\u00fcn duru\u015funu ortaya koymu\u015ftur. Onun yakla\u015f\u0131m\u0131, klasik tazmin teorisine ahl\u00e2k\u00ee ciddiyet bak\u0131m\u0131ndan yak\u0131n durmakla birlikte metafizik temelleriyle ondan ayr\u0131\u015f\u0131r; faydac\u0131 ve sadece onar\u0131c\u0131 modelleri ise insan onurunu ara\u00e7salla\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131 i\u00e7in reddeder. Aliya i\u00e7in ceza d\u00fcnyevi bir \u0131slah veya tazmin arac\u0131 de\u011fildir, yeg\u00e2ne gayesi yasak fiille bozulan ahl\u00e2k\u00ee dengenin yeniden kurulmas\u0131d\u0131r. Bu model su\u00e7luyu tedavi edilecek bir hasta de\u011fil, sorumlulu\u011funu \u00fcstlenen haysiyetli bir \u00f6zne olarak kabul eder.<\/p>\n\n\n\n Bu tez, g\u00fcncel infaz sistemi tart\u0131\u015fmalar\u0131na k\u00f6kl\u00fc bir ele\u015ftiri imk\u00e2n\u0131 sunar. Ceza sisteminde cayd\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 zay\u0131flatan ve a\u011f\u0131r su\u00e7lar\u0131 bir t\u00fcr \u00f6d\u00fcl mekanizmas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren d\u00fczenlemeler, Aliya\u2019n\u0131n perspektifinden yaln\u0131zca hukuki bir eksiklik de\u011fil, evrensel ahl\u00e2k\u00ee dengenin sars\u0131lmas\u0131 olarak okunabilir. Aliya\u2019n\u0131n k\u0131sas ve su\u00e7-ceza dengesi ilkeleri, ma\u011fdurun ve kamu vicdan\u0131n\u0131n g\u00f6z ard\u0131 edildi\u011fi sosyal koruma modellerine kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir felsefi barikat te\u015fkil eder. \u0130zzetbegovi\u00e7, hukuku insan\u0131n ontolojik yap\u0131s\u0131yla ili\u015fkilendiren bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcr; onun \u201cahl\u00e2k\u00ee denge\u201d tezinin modern ceza kanunlar\u0131na nas\u0131l tahvil edilece\u011fi ise daha derinlikli \u00e7al\u0131\u015fmalar gerektirmektedir.<\/p>\n\n\n\n Akbulut, \u0130lhan. \u201c\u0130slam Hukukunda Su\u00e7lar ve Cezalar.\u201d Ankara \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi<\/em> 52, sy. 1 (2003): 167-181.<\/p>\n\n\n\n Akta\u015f, Zeki. \u201c\u00dctopya ve ceza: Thomas More\u2019un ceza ele\u015ftirisi.\u201d Nosyon: Uluslararas\u0131 Toplum ve K\u00fclt\u00fcr \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 Dergisi<\/em>, sy. 13 (2024): 92-103.<\/p>\n\n\n\n Ayd\u0131n, Melike Belk\u0131s. \u201cKant\u2019\u0131n Ve Hegel\u2019in Felsefesinde Cezan\u0131n Amac\u0131.\u201d Inonu University Law Review (InULR)<\/em> 11, sy. 1 (2020): 126-138.<\/p>\n\n\n\n Bal, H\u00fcseyin. \u201cAliya \u0130zzetbegovi\u00e7 Ve Bilgeli\u011fin Tezah\u00fcrleri.\u201d Sosyal Ara\u015ft\u0131rmalar ve Davran\u0131\u015f Bilimleri Dergisi<\/em> 5, sy. 9 (2019): 358-391.<\/p>\n\n\n\n Balc\u0131, Muharrem. \u201cAliya\u2019da Hukuk ve D\u00fczen.\u201d Aliya ve Arkada\u015flar\u0131 \u00d6rnekli\u011finde Gelecek Tasavvurumuz ve Yol Haritam\u0131z<\/em> i\u00e7inde, 35-47. \u0130stanbul: Mahya Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, 2024.<\/p>\n\n\n\n Muharrem Balc\u0131, Aliya\u2019da Hukuk ve D\u00fczen, muharrembalci.com\/yayinlar\/makaleler\/ 326.pdf<\/p>\n\n\n\n Bayram, Murat. \u201cKant\u2019\u0131n Ceza Teorisi \u00dczerine Bir De\u011ferlendirme.\u201d Sivas Cumhuriyet \u00dcniversitesi Edebiyat Fak\u00fcltesi Sosyal Bilimler Dergisi (CUJOSS)<\/em>, sy. 48 – Immanuel Kant \u00d6zel Say\u0131s\u0131 (2024): 26-32.<\/p>\n\n\n\n Baytaz, Abdullah Batuhan. \u201cOnar\u0131c\u0131 Adalet\u2019e Genel Bir Bak\u0131\u015f.\u201d \u0130stanbul \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi<\/em> 71, sy. 1 (2013): 117-129.<\/p>\n\n\n\n B\u00fcy\u00fckba\u015f, Naz\u0131m. \u201cKlasik \u0130slam Hukuku Literat\u00fcr\u00fcnde \u201cSu\u00e7\u201d.\u201d Uluslararas\u0131 Sosyal Ara\u015ft\u0131rmalar Dergisi (The Journal of International Social Research)<\/em> 9, sy. 42 (2016): 1062-1082.<\/p>\n\n\n\n Cebecio\u011flu, G\u00fcl\u00e7in. \u201cRetributive or Restorative?: A Descriptive Research on the Criminal Justice Understandings of Law Enforcements in Istanbul.\u201d Sakarya \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi<\/em> 11, sy. 1 (2023): 658-674.<\/p>\n\n\n\n Enis, Burcu. \u201cCezaland\u0131rma Konusunda Faydac\u0131 Teori Ve Kefaret Teorisinin Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131.\u201d Bilecik \u015eeyh Edebali \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi<\/em> 4, sy. 1 (2019): 21-31.<\/p>\n\n\n\n Erba\u015f, Rahime. \u201cModern Onar\u0131c\u0131 Adalet Programlar\u0131n\u0131n Temel Esaslar\u0131 A\u00e7\u0131s\u0131ndan T\u00fcrk Ceza Muhakemesi Hukukundaki Uzla\u015ft\u0131rman\u0131n De\u011ferlendirilmesi.\u201d Galatasaray \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi<\/em>, sy. 2023\/2 (2023): 1179-1234.<\/p>\n\n\n\n \u0130zzetbegovi\u00e7, Aliya. Do\u011fu Bat\u0131 Aras\u0131nda \u0130sl\u00e2m<\/em>. \u00c7eviren Salih \u015eaban. \u0130stanbul: Yar\u0131n Yay\u0131nlar\u0131, 2011.<\/p>\n\n\n\n Kumbasar, Enver. T\u00fcrk Hukukunda Cezan\u0131n Belirlenmesi<\/em>. Y\u00fcksek Lisans Tezi, Marmara \u00dcniversitesi, 2006.<\/p>\n\n\n\n \u00d6zgen\u00e7, Nuri Berkay. \u201cSu\u00e7 ile Soyut Ceza Aras\u0131ndaki Orant\u0131l\u0131l\u0131k.\u201d Necmettin Erbakan \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi<\/em> 7, sy. 1 (2024): 173-196.<\/p>\n\n\n\n Polat, Murat. \u0130sl\u00e2m Ceza Hukukunda Su\u00e7-Ceza Dengesi<\/em>. Ankara: Astana Yay\u0131nlar\u0131, 2019.<\/p>\n\n\n\n Tokdemir, Sercan. \u201cCeza Adaleti Sistemine Yeni Bir Yakla\u015f\u0131m: Tamamlay\u0131c\u0131 Bir Sistem Olarak \u2018Onar\u0131c\u0131 Adalet\u2019 Mekanizmas\u0131.\u201d Erzincan Binali Y\u0131ld\u0131r\u0131m \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi Dergisi<\/em> 21, sy. 1-2 (2017): 75-114.<\/p>\n\n\n\n \u00dcm\u00fctl\u00fc, Ay\u015fe Ya\u015far. \u201cHukuk Uygarla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 Olabilir Mi? Bentham\u2019\u0131n Uluslararas\u0131 Hukuka Dair D\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u00dczerine Bir Analiz.\u201d Y\u0131ld\u0131r\u0131m Beyaz\u0131t Hukuk Dergisi (YBHD)<\/em>, sy. 2025\/1 (2025): 85-115.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Av. Zeynep ORAL \u2013 Av. Muharrem BALCI Giri\u015f Ceza kelimesi Arap\u00e7adaki \u201cczy\u201d k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcremi\u015f olup, tazminat, bedel veya \u00f6d\u00fcl anlam\u0131na gelmektedir; bu k\u00f6k ise S\u00fcryanicedeki \u201cgzy\u201d k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcremi\u015f olup iyi veya k\u00f6t\u00fc bir eylemi tazmin etmek anlam\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Kelimenin tan\u0131m\u0131nda tek bir kar\u015f\u0131l\u0131k \u00fczerine anla\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 gibi cezaland\u0131rman\u0131n felsefi temelleri ve me\u015fruiyet zemini de hukuk teorisinde […]<\/p>\n","protected":false},"author":38,"featured_media":481,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[76],"tags":[24,50],"issue":[75],"class_list":["post-313","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-202608_1","tag-muharrem-balci","tag-zeynep-oral","issue-agustos-2026"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/313","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/38"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=313"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/313\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":314,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/313\/revisions\/314"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/481"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=313"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=313"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=313"},{"taxonomy":"issue","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozgurcedergi.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fissue&post=313"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}<\/a>Modern Cezaland\u0131rma Teorileri<\/h2>\n\n\n\n
<\/a><\/a>Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7\u2019te Cezaland\u0131rman\u0131n Amac\u0131<\/h2>\n\n\n\n
<\/a><\/a>\u0130sl\u00e2m Ceza Hukuku Literat\u00fcr\u00fcnde Denge \u0130lkesi<\/h2>\n\n\n\n
<\/a><\/a>Aliya\u2019n\u0131n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Yolunun Ceza Felsefesindeki Yeri<\/h2>\n\n\n\n
<\/a><\/a>Sonu\u00e7<\/h2>\n\n\n\n
KAYNAK\u00c7A<\/h2>\n\n\n\n