Gözetim ve Ceza: Hapishanenin Doğuşu

Michel FOUCAULT (ÖZGÜRCE İçin Özetleyen: Resul UZAR)

Foucault, ceza sistemlerinin tarihi süreç içinde “daha insani” hale gelip gelmediği sorusunun peşine düşer. Çıkarımı; durumun hiç de göründüğü gibi “ilerici veya şefkatli” hale gelinmediği, sadece ”iktidarın bedeni kontrol etme yöntemini değiştirdiği” sonucuna ulaşır. Foucault ‘ya göre Orta Çağ’dan modern döneme geçişte insani bir ilerleme yaşanmamış, iktidarın teknolojisi değişmiştir. Eski iktidar bedenleri yok edenyıkıcı bir güçtür; modern iktidar ise bedenleri üreten, eğiten, gözetleyen ve onları sistem için kullanışlı ve uysal kılan çok daha sinsi, görünmez ve her yere sızmış bir disiplin ağıdır. 

Foucault, tezinde bir yandan yaşanan fiziksel vahşeti deşifre eden etki gücü yüksek somut vakalara odaklanırken diğer yandan özgür sandığımız modern dünyadaki görünmez parmaklıkların felsefi tasvirini vurgulamaya çalışır.

 “Hapishanenin Doğuşu”, güç, iktidar ve kontrol mekanizmalarının dönüşümünü gözlemleyebileceğimiz en etkili sosyolojik ve felsefi metinlerden biridir. Foucault, iddialarını kitabının dört ana bölümüne yayar

1- Saray Bürokrasisinin İşkence ve Bedensel Cezalandırmayı teşhir yöntemi

1757 yılında Kral XV. Louis ’ye suikast girişiminde bulunan Robert-François Damiens, Paris’in merkezindeki bir meydanda halkın gözü önünde cezalandırılır. Maruz kaldığı korkunç, vahşi ve saatler süren parçalanma olayı, monarşik gücün beden üzerindeki mutlak vahşetini anlatır. Önce suçu işlemeye kalkan el kükürtle yakılır. Ardından göğsü, kolları ve bacakları kerpetenlerle parçalanır ve yaralarına eritilmiş kurşun, kaynar yağ ve kızgın reçine dökülür. İnfazın en dehşet verici anı ise parçalama aşamasıdır: Damiens’in dört uzvuna dört güçlü at bağlanır ve atlar zıt yönlere doğru kırbaçlanır. Atlar adamı bir türlü parçalayamaz. Cellatlar atları artırır, yine başaramazlar. Sonunda mahkemenin izniyle cellat, kemikleri ve kasları eklem yerlerinden baltayla kesmek zorunda kalır, ancak o zaman atlar uzuvları koparabilir. Damiens iki bacağı ve bir kolu kopmuş halde, sadece gövdesi kalmışken hâlâ nefes almaktadır. Bu vahşet sadizm değil, titiz bir hukuk ritüelidir. Kralın zedelenen otoritesi, suçlunun eti parçalanarak halka fiziki olarak yeniden gösterilmiştir.

18. yüzyıl öncesi Avrupa’sında suç, sadece yasaların çiğnenmesi değil, doğrudan kralın egemenliğine ve şerefine yönelik bir saldırı olarak görülür. Yasa kralın iradesi demektir; dolayısıyla bir suç işlendiğinde kralın gücü zedelenmiş olur. Ceza, kralın sarsılan gücünü halka yeniden ilân etme törenidir. O halde bu öncelikle beden merkezli olmalıdır: suçlunun canı, kanı ve eti üzerinde fiziki işkence, kırbaçlama, damgalama şeklinde açık alanda uygulanır, krala karşı gelmenin bedeli gösterilir. İşkence sadece bir fiziksel acı çektirme yöntemi değil, aynı zamanda gizli yürütülen mahkeme sürecinin halk önünde doğrulanmasıdır. Adaletin tecelli ettiğinin en açık kanıtı ise suçlunun acı içinde attığı çığlıklar ve dayanılmaz ıstıraplar sonunda yaptığı itiraflardır. Böylece kralın gücünün ölçüsü ve adaletinin ne kadar yakında olduğunu herkes her infazda bir daha idrak eder. İnfazlar meydanlarda, binlerce insanın gözü önünde görkemli bir tiyatro sahnesi gibi sergilenir, bundan amaç izleyicilerin kalbine mutlak bir korku salmak ve kralın gazabının sınır tanımayacağını göstermektir. 

Damiens’in canlı canlı parçalanmasından sadece 80 yıl geçmiştir. Bu defa Foucault, Paris’te 1837’de yürürlüğe giren “Genç Mahkûmlar Evi“ denen genç suçlular hapishanesinin iç tüzüğüne dikkat çeker; Faucher Kardeşlerin “Zaman Çizelgesi”.

 Vahşetin ve dehşetin yerini soğuk ve mekanik düzen alır. Tüm detayları içeren hapishanenin iç disiplini inceden inceye belletilir.

Tüzüğün 18. maddesi: “Sabah 05:00. Mahkûmlar uyanacak, sessizce giyineceklerdir. Gardiyan kapıyı açtığında ikişerli sıra halinde atölyeye yürüyeceklerdir.”

Tüzüğün 20. maddesi: “06:00’da iş başlayacaktır. İşçilerin birbiriyle konuşması, fısıldaşması ya da göz teması kurması kesinlikle yasaktır.”Yemek saatleri, dua saatleri, okuma saatleri hepsi 15 dakikalık hassas dilimlere bölünmüştür.

Foucault, iki sahne arasındaki köklü dönüşümün ne olduğu sorusunu ortaya atar. Kitapta bunun izini sürer. Teorik altyapıyı kurmak için kullandığı sarsıcı, kan dondurucu ve zihin açıcı tarihsel örnekler, gücün değişimini çıplak bir şekilde gözler önüne serer. 

Seksen yılda cezalandırma yöntemi, acı vererek kısa sürede bedeni parçalara ayıran kesici aletlerden, zaman içinde bedeni eriten sessiz bir saate evrilmiştir.

2- İdeal Ceza Arama Çabaları, Ceza Reformu Devrim Hukukçularının “Görsel Ceza Tiyatrosu ve Disiplinin Köleleri”

Foucault, bu halka açık vahşet gösterilerinin zamanla iktidarlar için tehlikeli olmaya başladığını belirtir. İnfaz meydanlarda her zaman kralın zaferiyle sonuçlanmaz. Halkın infaz edilecek suçluyla duygudaşlık kurması, onu bir kahraman veya mağdur olarak görmeye başlamasının önüne geçilemez. İnfaz anlarında kalabalıklar galeyana gelip cellatlara saldırabilir ve bazen de ayaklanmaya engel olunamaz. Kralın halkın gözü önünde kontrolü kaybetme riskini doğuran beden üzerindeki bu “görkemli ve kontrolsüz” şiddetin teşhiri yoluyla caydırıcılık tiyatrosunun artık sürdürülebilir olmadığı anlaşılır.

18. yüzyılın sonlarına doğru, Aydınlanma düşünürleri ve hukukçular (Beccaria gibi) isyan bayrağını açarak ceza sisteminin vahşetine karşı çıkmışlardır. Bu dönem “insanileşme” dönemi olarak adlandırılsa da Foucault bu süreci cezalandırma yöntemlerini “iktidarın daha ekonomik ve daha verimli hale getirme çabası” olarak okur.

Reformcuların derdi aslında suçlulara acımak ya da onları sevmek değil; mevcut ceza sisteminin çok düzensiz, feodal, keyfi ve verimsiz olmasıdır. Sorun kralın gücünün çok büyük olmasına rağmen her yere ulaşamıyor olması; suçların çoğunun ya cezasız kalıyor ya da küçük suçlara çok ağır cezalar veriliyor olmasıdır.

Reformun temel amacı, cezayı “daha az vahşi ama daha kaçınılmaz” kılmaktır. Güç, tepeden inen yıkıcı bir yıldırım olmaktan çıkmalı, topluma homojen bir şekilde yayılan, herkesi ve her anı kapsayan görünmez bir ağa dönüşmelidir.

Yeni ceza mantığında artık hedef suçlunun bedeni ve eti değil, onun ruhu, iradesi, bilinci ve alışkanlıklarıdır. Görünürde ve sözde amaç bedeni parçalamak değil, onu yeniden eğitmek ve faydalı bir vatandaşa dönüştürmektir. Suç artık krala bir hakaret değil, toplumsal sözleşmeye yapılmış bir haksızlıktır. Ceza da buna uygun olarak bir mekanizma haline gelmelidir. Suç işleyen kişi, toplumun gözünde “kamu malına zarar veren” ve bunun bedelini emeğiyle ödeyen bir nesneye dönüşmelidir.

Aydınlanma dönemi reformcularının hayal ettiği şey bugünkü anlamda kapalı, karanlık hapishaneler zinciri değildir. Suçluların topluma açık alanlarda, yolları temizleyerek veya kamu binaları inşa ederek cezalarını çektiği, herkesin ibret alacağı şeffaf bir cezalandırma sahnesi kurgulamışlardır. Suçun türüne göre ironik ve tiyatral cezalar tasarlamışlardır:

Bir kişinin malını çalan hırsız, toplum içinde elleri arkasından bağlı şekilde, göğsünde “Hırsız” yazan bir levhayla yolları süpürmek zorundadır. Tembellik yapan veya çalışmayan biri, kamu binalarının inşaatında prangaya vurulur ve herkes onun çalıştırıldığını izler. Katiller ise cinayeti işledikleri yerin tam önünde, başlarına siyah bir çuval geçirilerek (kendi suçlarının karanlığını simgelesin diye) teşhir edilir. Böylece suçlunun bedeni bir “ders kitabına” dönüştürülmek istenmiştir. Yoldan geçen bir çocuk sokak temizleyen hırsızı gördüğünde, suçun bedelini zihnine kazıyacaktır. Ancak bu şeffaf “kamusal tiyatro” fikri hızla terk edilir; çünkü halk suçlulara acımaya başlar. Ve yeni bir yöntem bulunur; her şeyi halktan gizleyen kapalı kurumlar.

3- Disiplin ve “Uysal Bedenlerin” İmal Edilmesi “Okul, Kışla ve Hapishane Bir Arada” (1840)

Foucault, kitabın bu bölümünde bizi 1840 yılına Fransa’daki Mettray Çocuk Islah Kolonisi’ne götürür. Mettray, hapishane mantığının topluma yayıldığı en kusursuz laboratuvardır.

Bu kolonideki çocuklar askeri bir hiyerarşiyle yönetilir. Çocuklar 5’erli gruplara ayrılır ve başlarında bir “şef çocuk” olur. Sabahları trompet sesiyle uyanır, kiliseye rap rap adımlarla yürür, tarlada komutla çapa vururlar. Burası bir hapishane değil; bir okul ve çiftliktir. En küçük bir kural ihlalinde suçlu çocuk tecrit hücresine kapatılır. Kurumu ziyaret eden bir gözlemci raporunda şöyle yazar: “Burada parmaklıklar yok, duvarlar yok ama çocuklar görünmez bir disiplin duvarının içinde yaşıyorlar.“ Foucault’ya göre Mettray, modern toplumun prototipidir. “Okul, yetimhane ve hastaneler nasıl birer ‘hafifletilmiş hapishane’ olabilir?” sorusuna açık bir yanıttır.

Foucault kitabın bu bölümünde hapishanenin tek başına gökten inmediğini; ordu, okul, fabrika ve hastanelerle birlikte gelişen “disiplin” adını verdiği yeni bir iktidar teknolojisinin ürünü olduğunu anlatır. Modern iktidar artık “öldüren ve yok eden” değil, “biçimlendiren, üreten ve uysallaştıran” bir güçtür.

Disiplin insan bedenini parçalamaz; aksine onu bir makine gibi işler. Ekonomik olarak daha güçlü, siyasi olarak daha itaatkâr hale getirmeyi amaçlar ve daha uysal bir beden (Docile Body) elde eder. Foucault, disiplinin bedeni ele geçirmek için kullandığı üç temel teknikten bahseder:

1. İnsanlar belirli sınırlar içine kapatılır (fabrika, kışla, okul, hapishane). Her bireyin yeri bellidir her kişiye bir hücre, her memura bir masa ayrılır. Bu sayede insanların yan yana gelip örgütlenmesi engellenir, kolektif kitleler tek tek bireylere ayrıştırılır.
2. Zaman en küçük dilimlerine kadar bölünerek eylemler kontrol altına alınır. Ordudaki uygun adım yürüyüş eğitimleri veya okuldaki ders zilleri gibi, bedenin her hareketi kesin bir ritme ve hıza bağlanır. Boşa geçen zaman “günah ve verimsizlik” olarak kodlanır.
3. Bedenin nesnelerle kurduğu ilişki optimize edilir, tüfeğin nasıl tutulacağı, kalemin nasıl kavranacağı adım adım dikte edilir. Beden, mekanik bir çark haline gelir.

Bu disiplin süreçleri, insanları sürekli hizaya getirmek için şu üç aracı kullanır:

1. Gözetim yukarıdan aşağıya doğru kesintisiz işler. İktidarın gözü her yerdedir. Öğretmenin kürsüsü, subayın teftişi, şefin masası… 
2. Kanunların cezalandırdığı büyük suçların aksine, disiplin sistemleri olası küçük sapmaları cezalandırır; saygısızlık, dikkatsizlik, geç gelmek, tembellik. Amaç cezalandırmaktan ziyade bireyi normal olana uydurmaktır. Anormal olanlar sürekli disipline edilir.
3. Okuldaki sınavlar, hastanedeki doktor viziteleri veya askeri denetlemeler, bireyi sürekli bir bilgi nesnesi haline getirir. Sınav sayesinde bireyler hakkında dosyalar tutulur, arşivler oluşturulur. İnsanlık tarihinde ilk kez sıradan insan yazılı bir bilgi ve takip nesnesi haline gelir. Sınav ve muayene sistemi gözetim ile normalleştirici yargının birleşimidir.

Foucault, uysal bedenlerin nasıl üretildiğini anlatmak için 18. yüzyıl askeri el kitaplarından örnekler verir. Bir köylünün nasıl bir “ölüm makinesine” dönüştürüldüğünün anatomisidir bu:

Askeri nizamnamelerde bir askerin nasıl duracağı milimetrik olarak tarif edilir: “Asker başını dik tutacak, gözlerini komutana sabitleyecektir. Sol omuz geride, göğüs ileride olacaktır. Yürürken diz bükülmeyecek, ayak parmak uçları önce yere değecektir. Tüfek omuza alınırken tam dört hamlede, her hamle arasında iki saniye bekleyerek hareket edilecektir.”

Bu mikro-denetimdir. İktidar artık insanı sadece itaate zorlamaz; kaslarının, adımlarının ve duruşunun ritmini değiştirerek onu içeriden yeniden inşa eder. Fakat çok kısa bir süre içinde bu hayal çökmüştür ve yerini tamamen kapalı bir kuruma bırakmıştır: Hapishane.

4- Panoptikon; Görünmez Göz ve Sistematik Başarısızlık

Jeremy Bentham adındaki İngiliz filozofu tarafından 18. yüzyılın sonunda tasarlanan ideal hapishane modeli olan Panoptikon mimarisinin uygulandığı yerdir. Foucault, Panoptikon’u sadece bir bina modeli olarak değil, modern toplumun işleyiş şeması, mimari bir metafor olarak görür.

Panoptikon, daire şeklinde bir binadır. Bu dairenin dış çeperinde hücreler yer alır. Hücrelerin hem iç avluya hem de dış dünyaya bakan pencereleri vardır; bu sayede arkadan gelen ışık hücredeki mahkûmun siluetini tamamen görünür kılar. Dairenin tam merkezinde ise yüksek bir gözetleme kulesi bulunur. Kulenin pencereleri panjurlarla kaplıdır, bu yüzden hücredeki mahkûmlar kulenin içinde gardiyanın olup olmadığını ya da nereye baktığını asla göremezler.

Bu tasarımın dehası ve dehşeti şudur: mahkûm, kuledeki gözün kendisini her an izliyor olabileceğini bilir ama o anda izleyip izlemediğinden asla emin olamaz. İzlenme ihtimali sürekli ve kesintisiz olduğu için, mahkûm bir süre sonra gardiyana ihtiyaç duymaksızın kendi kendisinin gardiyanı olur. İktidarın baskısını kendi zihninde içselleştirir.

“Panoptikon, gözetlenen kişinin üzerinde bir bilinçli ve sürekli görünürlük durumu yaratmak için tasarlanmış modüler bir mekanizmadır; öyle ki, iktidarın fiili işleyişi otomatikleşir” der.

Foucault, Panoptikon modelinin sadece hapishanelerle sınırlı kalmadığını; modern fabrikaların, hastanelerin, okulların ve askeriyelerin de bu mantıkla inşa edildiğini savunur. Modern insan, evinden çıktığı andan itibaren kameralar, veri tabanları, performans kriterleri ve sosyal normlar tarafından kuşatılmış bir “Panoptikon toplumunda” yaşamaktadır. Artık bizi kontrol etmek için başımızda fiziki bir kırbaç tutulmasına gerek yoktur; sistem bizi kendi kendimizi denetleyecek şekilde programlamıştır.

Sonuç: Modern Hapishanenin Başarısızlığı 

Foucault, hapishanenin yaygınlaştığı 1820-1830’lardan itibaren sürekli eleştirildiğini, “suçluları ıslah etmediği, aksine onları daha büyük birer suçluya dönüştürdüğü, suç oranlarını düşürmediği” yönündeki raporların iki yüz yıldır hiç değişmediğini söyler.

Hapishanelerin suç oranını düşürmediğini kanıtlamak için 19. yüzyıl Fransız polis arşivlerini ve ünlü suçludan polis şefliğine yükselen Eugène François Vidocq’un dönemini örnek gösterir:

1800’lerde hapishaneden çıkan kişilerin toplumda iş bulması yasal olarak neredeyse imkânsız hale getirilmişti. Bu kişilere özel pasaportlar veriliyor ve nereye gitseler “eski mahkûm” oldukları ifşa ediliyordu. Sonuç olarak, hapishaneden çıkan kişi hayatta kalmak için mecburen yeniden suça ortak oluyordu. Polis ise bu eski mahkûmları muhbir, ajan veya yasa dışı işlerde piyon olarak kullanıyordu. Devlet, hapishane yoluyla suçu bitirmek istemiyor; aksine kimin suçlu olduğunu, nerede durduğunu bildiği, kontrol edilebilir, “kapalı bir suçlu kolonisi” yaratıyordu. Suç, polisin toplumu daha fazla gözetlemesi için en kalıcı ve yasal bahaneydi.

Kurulduğu günden beri başarısız olduğu herkesçe kabul edilen bir kurum neden iki yüzyıldır yıkılmamış ve modern toplumun merkezinde kalmaya devam etmiştir sorusuna Foucault: Çünkü hapishane tam da bu başarısızlığı üretmek için tasarlanmıştır. Hapishanenin asıl işlevi suçu yok etmek değil, suçu organize etmek, sınırlamak ve kontrol altında tutmaktır.

Hapishane sistemi sayesinde iktidar şunları elde eder:

Suçlular toplumun genelinden ayrıştırılır, kapalı bir marjinal grup haline getirilir. Böylece halkın içinden çıkabilecek kontrolsüz, siyasi nitelikteki isyan potansiyelleri, sıradan ve kontrol edilebilir “adli suçlara” tahvil edilir. 

Kontrol altındaki suç dünyası, mafya, muhbirlikler, yasa dışı ticaret ağları sayesinde iktidarın ve polisin toplumu daha fazla gözetlemesi için her zaman mükemmel bir “güvenlik” gerekçesi oluşur. Toplum, dışarıdaki suçlulardan korunmak için devletin kendisini daha fazla gözetlemesine razı olur. 

Foucault sözünü, modern toplumun bir “hapishane takımadaları” olduğunu söyleyerek bitirir. Hapishane ile dışarısı arasında kesin bir sınır yoktur. Yetimhaneler, ıslahhaneler, fabrikalar, psikiyatri klinikleri, okullar ve modern konut siteleri, hapishane mantığının topluma yayılmış kılcal damarlarıdır, Yargıçlar sadece mahkeme salonlarında oturmazlar; öğretmenler, doktorlar, sosyal hizmet uzmanları, psikologlar ve insan kaynakları müdürleri de modern dünyanın “küçük yargıçlarıdır”. Hepsi bireyleri ölçer, tartar, normalleştirir ve sisteme uygun hale getirmeye çalışır, modern toplum hapishanevari bir süreklilik içine hapsolmuş evcilleşmiştir.